Ahır Yapılan Camiler

Hakikatin İdeolojik Cehalet Konforuyla Savaşı: Taassubun Gölgesinde Bir Siyasal İletişim Efsanesi, İstihmar ve İftira

Eem Hasan Talu | SONAR & GROK

Bilgiye ulaşmanın saniyeler sürdüğü, hakikatin, parmaklarımızın ucundaki ekranlarda anında belirdiği, devlet arşivlerinin bir tık mesafesinde olduğu bir çağda yaşıyoruz.

Ancak ne tuhaf ne acı bir tecellidir ki, bilgiye ulaşmanın bu kadar kolay olduğu böylesi bir devirde dahi hakikatin yerini, toplumu uyuşturup kutuplaştıran ezberlenmiş sloganlar ve kitleleri konsolide etmeye yarayan asılsız mitler alabiliyor.

Öncelikle Medium’da ücretli üye değilseniz bu yazının tamamına ulaşamayacaksınız. **Yazının tamamı için buradan devam ediniz.**

Yakın siyasi tarihimize dair en sık ısıtılıp önümüze bir öfke yemi gibi atılan CHP döneminde camiler ahıra çevrildi iftirası, tam da bu okumayan, araştırmayan ve sorgulamanın getireceği zihinsel yükten kaçan konfor düşkünü zihniyetin en kullanışlı aparatıdır.

Akıl ve vicdan refleksiyle geçmişe bakmak, sorarak ve sorgulayarak olaylara yaklaşmak, arşivlere girmek, belgelerin izini sürmek ve dönemin şartlarını analiz etmek koca bir yürek ve ciddi bir entelektüel mesai gerektirir. Oysa bir yalana inanmak ise bedavadır. İnsana zahmetsiz bir aidiyet hissi verir ve onu yorucu düşünme zahmetinden kurtarır.

Oysa bu cehalet konforu, inancın temeline de kökten aykırıdır. Kur’an-ı Kerim, Hucurat Suresi 6. ayette inananlara tam da bu araştırma mecburiyetini emreder:

Ey iman edenler! Bilmeden birilerine zarar verip de sonra yaptığınıza pişman olmamak için, yoldan çıkmışın biri size bir haber getirdiğinde doğruluğunu araştırın.

Tarih felsefesinin kurucu dehası İbn Haldun da, Mukaddime’de yalanın kitleler içinde nasıl bu kadar kolay zemin bulduğunu teşhis ederken ilk sıraya mezhep ve ideolojilere duyulan körü körüne tarafgirliği (taassubu) koyar.

Haldun’a göre, zihin bir ideolojiye esir düştüğünde, akıl eleştiri ve inceleme yeteneğini kaybeder. Kendi inancını okşayan her yalanı, hiç sorgulamadan bir sünger gibi anında emer.

İçimi en çok acıtan da budur. Tarihimizin bu cehalet konforuna kurban edilmesidir. Siyasal iletişim mekanizmaları tam da bu cehalet konforundan beslenir.

Peki, bu zihniyetin, bu ideolojik körlüğün yüzleşmekten korktuğu, üzerine inşa ettikleri ideolojik konforlu yalan duvarlarını yerle bir edecek, belgelerle sabit olan tarihi hakikatler silsilesi aslında nedir?

Gelin, bu yalanın ardındaki onurlu devlet mücadelesin kalbimizi ve aklımızı açarak yeniden bakalım.

İkinci Dünya Savaşı’nın en karanlık günleri… Nazi panzerleri Balkanlar’ı ezip geçmiş, Trakya sınırımıza, Meriç Nehri’nin öte yakasına dayanmış. Her an bir hava bombardımanı veya işgal tehlikesi kapıda.

Böyle bir atmosferde dönemin hükümeti, olası bir İstanbul bombardımanında sadece camilerin değil, Topkapı Sarayı’ndaki Hazreti Muhammed’in hırkası, kılıcı, sancağı gibi paha biçilemez Kutsal Emanetlerin, padişah tahtlarının ve asırlık devlet arşivlerinin yok olma ihtimaline karşı tarihi ve vicdani bir sorumluluk alıyor.

Bu eşsiz miras, büyük bir gizlilik içinde, gece trenleriyle Anadolu’nun içlerine, Niğde’ye taşınıyor. Tarihi ve kutsal eserler, Niğde Ulu Camii, Akmedrese ve Sarı Han gibi fiziken en sağlam taş yapılara yerleştiriliyor. Kapılarına silahlı nöbetçiler dikiliyor ve camiler doğal olarak sivil ibadete, giriş-çıkışa kapatılıyor.

Sorgulamayan ezberci zihniyetin Camilerin kapısına kilit vurdular, depo yaptılar diye feveran ettiği olay, aslında İslam’ın en mukaddes hatıralarını, paha biçilemez emanetleri Nazi bombalarından koruma çabasıdır.

Tehlike geçtikten sonra eserler sapasağlam İstanbul’a geri getirilmiş ve camiler ibadete yeniden açılmıştır. Görüldüğü gibi olan biten bir din düşmanlığı değil, aksine inancın ve mirasın üzerine titreyen bir devletin asil direnişidir. Kültürel ve dini mirasa sahip çıkmanın en zorlu şartlardaki tezahürüdür.

Camileri sattılar yalanının arkasında yatan gerçek ise çökmüş bir imparatorluktan devralınan ağır bir enkazın toparlanma hikayesidir. Balkan Harbi, Birinci Dünya Savaşı ve İstiklal Harbi sonucunda Anadolu’nun evlatları toprağa düşmüş, nüfus erimiş, köyler boşalmış, mahalleler terk edilmişti.

Anadolu coğrafyasında cemaati kalmamış, imamı şehit düşmüş, bakımsızlıktan çatısı çökmüş, yıkılmaya yüz tutmuş ve ibadethane vasfını fiziken çoktan yitirmiş binlerce yetim metruk yapı kalmıştı. Üstelik birbirine sadece birkaç adım mesafede bulunan sayısız işlevsiz mescit mevcuttu.

15 Kasım 1935 tarihli ve 2845 sayılı Cami ve Mescitlerin Tasnifi Kanunu ile Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kapsamlı bir envanter çalışması yaptı. Mimari ve tarihi bir değeri olmayan, harabeye dönmüş, cemaatsiz kalmış, rüzgarın insanfına terk edilmiş yapılar tasnif edildi. Bu metruk alanlar elden çıkarılarak elde edilen gelir doğrudan Vakıflar bütçesine aktarıldı.

Neden mi kıyıldı o harabelere? Elde edilen her kuruşla Süleymaniye, Selimiye, Sultanahmet gibi, Türk-İslam mimarisinin zirvesi olan büyük Selatin Camilerinin, muazzam şaheserlerin restorasyonunu yapabilmek için. Yani o çok eleştirilen, din düşmanlığı dedikleri bu uygulama da aslında büyük ve tarihi camilerin yaşatılması için harabelerden rasyonel bir kaynak yaratma, cansuyu çıkartma operasyonuydu.

Dahası, dini sadece taştan ibaret binalar üzerinden okuyan bu sığ zihniyetin hasıraltı ettiği en büyük tezat şudur:

Dini yok etmek istediler diyerek iftira attıkları kurucu irade, tam da o dönemde, bizzat meclis bütçesiyle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’a Hak Dini Kur’an Dili tefsirini yazdırmış, Sahih-i Buhari hadis külliyatını Türkçeye tercüme ettirerek on binlerce nüshayı Anadolu’nun dört bir yanına ücretsiz dağıtmıştır.

Yani devlet bir yandan fiziken çökmüş harabeleri tasnif ederken, diğer yandan Anadolu insanının inancını hurafelerden kurtarıp ana kaynaklarıyla, akılla ve kendi anadiliyle buluşturmanın muazzam aydınlanma mücadelesini veriyordu. Binaları tasnif eden devlet, asıl devrimi zihinlerde ve inancın saf özünde yapıyordu

Ve gelelim işin en iştahla istismar edilen ahır boyutuna. Ülkemiz, İkinci Dünya Savaşı’na fiilen girmemiş olsa da, onurunu ve sınırlarını korumak mecburiyetiyle 1 milyonun üzerinde evladını silahaltına aldı ve devasa bir ordu kurdu.

Kıtlığın, yokluğun kol gezdiği o günlerin ekonomisinde, bu devasa ordunun barınacağı yatakhaneler, yiyeceği buğdayın depolanacağı devasa hangarları ve sınır boylarına koşacak süvari birliklerinin atlarını koruyacak tesisleri yoktu.

Milli Korunma Kanunu’nun getirdiği hayati zorunluluklarla, Anadolu’nun dört bir yanındaki okullar, konaklar ve zaten ibadethane vasfını çoktan yitirmiş, cemaati kalmamış büyük taş yapılar geçici olarak ordunun lojistik üssü, hububat deposu ve yatakhane olarak tahsis edildi.

Üstelik bu acil durum kamulaştırması sadece metruk camilerle de sınırlı kalmamıştı. Anadolu’nun dört bir yanında mübadele veya göçlerle boşaltılmış kiliseler, manastırlar ve sinagoglar da aynı hayati refleksle cephanelik, depo veya askeri kışla olarak kullanılmıştı.

Bu tarihsel detay bile tek başına, meselenin iddia edildiği gibi bir İslam düşmanlığı değil aksine var olma mücadelesi veren bir devletin, coğrafyadaki tüm sağlam sivil ve dini yapıları inanç ayrımı gözetmeksizin milli savunma hattına katma mecburiyeti olduğunu kanıtlamaya yeter.

Süvari birlikleri intikalleri sırasında kışın dondurucu soğuğundan korunmak ve atların telef olmasını engellemek için bu metruk taş yapılara sığınmak zorunda kalmıştır. Evet münferit vakalar da yaşanmıştır elbette doğal olarak.

Ancak Genelkurmay ATASE (Askeri Tarih ve Stratejik Etüt) ve Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA) belgeleri şahittir ki tarihi ve faal camilere en ufak bir zarar veren, saygısızlık eden askerler, komutanları tarafından Divan-ı Harp’te ağır şekilde cezalandırılmıştır.

Görüldüğü üzere bu durum da devasa bir lojistik krizin dayattığı askeri bir ölüm kalım mecburiyettir, İslam’a hakaret kastı taşıyan bir devlet politikası olması aklen, tarihen ve vicdanen imkansızdır.

Şüphesiz, tarihi hakikati tüm çıplaklığıyla savunmak, dönemin pratiklerini hatasız ve kusursuz bir mekanizma olarak kutsamak anlamına gelmez. Ankara’da vatanı kurtarmak için çırpınan bu halis ve rasyonel mücadele, taşraya indikçe zaman zaman liyakatsiz yerel yöneticilerin elinde ziyan olmuş, mülki idare amirlerinin işgüzarlığına ve tek parti bürokrasisinin kibrine de toslamıştır.

Metruk cami arsalarının satışı sürecinde de yerel düzeyde dönen usulsüzlükler, şahsi menfaat devşiren fırsatçılar ve kraldan çok kralcı davranarak halkın inancıyla nobran bir ilişki kuran amirlerin yarattığı tahribat da inkar edilemez bir gerçektir.

Madalyonun bir de göz ardı edilmemesi gereken sosyolojik ve psikolojik boyutu vardır. Ankara’daki jeopolitik kaygılarını ve lojistik vizyonunu, o günün kısıtlı iletişim şartlarında sıradan bir Anadolu köylüsünün kavramasını beklemek büyük bir sosyolojik körlüktür.

Askeri bir mecburiyet dahi olsa, kıyıda köşede kalmış, harabe halindeki eski bir mescide askerlerin at bağladığını, devletin hububat yığdığını görmek, o günün Cumhuriyet ile henüz kaynaşamamış Osmanlı dindarı köylüsü için derin bir travmaydı.

Türk sosyolojisinin ulu çınarlarından Şerif Mardin, meşhur Merkez-Çevre kuramında bu sessiz trajediyi eşsiz bir derinlikle açıklar. Mardin’e göre Merkez (Ankara) son derece rasyonel ve ülkenin bekası için lojistik kararlar alırken, bu devlet aklının Çevre’ye (Anadolu köylüsüne) sosyolojik bir hassasiyetle tercüme edilememesi, iki dünya arasında devasa bir fay hattı yaratmıştır.

Bugün siyasal islam bezirgancılarının, acımasızca sömürdüğü ve kitleleri konsolide etmek için tepe tepe kullandığı damar, işte aslında yaşananları makro bağlamından kopuk bir şekilde deneyimleyen, büyük resmi göremeyen dedelerimizin bu masum, bağlamsız ve samimi sitemine dayanır.

Lakin devletin merkezi niyeti ulvi, aldığı kararlar askeri ve ekonomik bir ölüm-kalım mecburiyetidir. Bürokratik suistimaller, işgüzarlıklar ve halkın yaşadığı bu sosyolojik travma koca bir Cumhuriyeti ve kurucu kadroyu din düşmanı ilan etmenin bir kanıtı olamaz. Olsa olsa idari yozlaşmanın, taşra kibrinin ve dönemin zorlu şartlarının hazin bir faturasıdır.

Hülasa, bu efsane anonim bir cehaletin ürünü değildir. Ete kemiğe bürünmüş isimli mimarların, vicdanı nasır tutmuş siyaset mühendislerinin eseridir.

1950’lerin Demokrat Parti seçim meydanlarında kitleleri efsunlamak ve oy devşirmek için atılan hamasi nutuklar, Necip Fazıl Kısakürek’in Büyük Doğu mecmualarında ilmek ilmek işlediği, zehrini zerafete sardığı kurgular…

Ve günümüze kadar sarkan, İngiliz muhibbi fesli Kadir Mısıroğlu gibi figürlerin tarih adı altında kustuğu hezeyanlar, işte bu yalan mitinin ana üretim merkezleridir.

Anadolu köylüsünün yaşadığı bu bağlamsız travma, bu mühendislerin kaleminde ve kelamında, gelip kendini savunamayacak kurucu kadroya saldırmanın, siyasi rant devşirmenin, toplumu kutuplaştırmanın ve milleti birbirine düşman etmenin en kullanışlı silahına dönüştürülmüştür.

İdeollojik konforuna esir düşmüş bir takım insanların, hiçbir araştırma yapmadan bu iftirayı fütursuzca dilden dile aktarması, Nur Suresi 15. ayetteki İlahi ikazın günümüzdeki en acı tecellisidir:

Hani o iftirayı dilden dile dolaştırıyordunuz, hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyleri ağzınıza alıp söylüyor ve bunu önemsiz bir iş sanıyordunuz. Halbuki bu, Allah katında çok büyük bir günahtır.

Tarihi, gerçekleri çarpıtarak, gelip hakikati kendi şahsı namına savunma imkanı kalmamış kurucu kadrolara iftiralar atarak, toplumu ideolojik kutuplara sürükleyecek yalanlar söyleyerek güncel siyasetin ucuz bir cephanesi olarak kullanmak…

Eğer bu, bir toplumda hala karşılık bulabiliyorsa, bu vahim manzara bu toplumun yaşayabileceği en ağır entelektüel çöküştür.

Bugün iletişim sosyolojisinde Hakikat Ötesi (Post-Truth) olarak tanımlanan, nesnel hakikatlerin, somut belgelerin ve tarihi gerçeklerin, kitlelerin duyguları ve kişisel inançları karşısında önemini yitirdiği bu zehirli çağın en kusursuz örneğini yaşıyoruz.

Tarih de tekerrürden ibarettir. Siyasi iktidar hırsı uğruna ahlakın, akıl ve doğruluk ilkelerinin nasıl ayaklar altına alındığının ibretlik vesikalarıyla doludur.

Hatırlayalım! İslam tarihinin en acı kırılmalarından birinde, Emevi iktidarı kendi siyasi gücünü tahkim etmek uğruna Şam minberlerinden yıllarca Hz. Ali’ye lanet okutmuş, koca bir halkı onun dinsiz olduğuna inandırmıştı.

Öyle ki, Hz. Ali mescitte, mihrabın başında şehit edildiğinde, yalanla efsunlanmış Şam ahalisi şaşkınlık içinde Ali’nin mescitte ne işi vardı, o namaz kılar mıydı ki? diye sormuştu.

Büyük İslam düşünürü ve sosyolog Ali Şeriati, kitlelerin din maskesi takılarak bu şekilde uyutulmasına ve hakikate düşman edilmesine İstihmar (Zihni uyuşturup köleleştirme) adını verir. Şeriati’ye göre en tehlikeli, en alçakça sömürü, mukaddesat kisvesi altında yapılandır. Zira din ile efsunlanmış bir kitleyi uykusundan uyandırmak ve hakikate ikna etmek neredeyse imkansızdır.

İşte siyasi propagandanın kitleleri kör ettiği karanlık çukur yüzyıllar geçse de değişmiyor. Dün siyasi ikballeri uğruna Hz. Ali’yi dinsiz ilan eden o zehirli mühendislik, asırlar sonra aynı ahlaki çöküşle, bu vatanı işgalden, inancı esaretten kurtaran kurucu iradeyi din düşmanı ilan etmiştir. Şekil değişmiş, ancak yalanın ve iftiranın değişmez doğası aynı kalmıştır.

Okumaktan, araştırmaktan, duyduklarını analitik bir düşünce süzgecinden geçirmekten kaçınan, kendi yankı odasına hapsolmuş, ezber dünyasında duyduğu masallarla ve hamasetle avunmayı seçen bir kitle için bu somut gerçekleri kabul etmek çok zordur.

Çünkü bu hakikatler, onların siyasi ve ideolojik kimliklerini üzerine inşa ettikleri konforlu yalan şatolarını başlarına yıkar.

Oysa Yüce Allah inancın şaşmaz terazisine, Maide Suresi 8. ayette şu evrensel ölçüyü koymuştur:

Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe itmesin. Adil olun…

Tarih, kulaktan dolma masallarla ve kin, nefret kusan sloganlarla değil, belgelerle, dönemin sosyolojik, ekonomik ve askeri şartlarıyla okunur.

Camileri ahır yaptılar iftirası, tarihi bağlamından koparıp, toplumsal hafızayı zehirlemeyi, kamuoyunu manipüle etmeyi hedefleyen, mimarları belli bir kara propagandadan ibarettir.