Bir Ev Ne Zaman Yuva Olur?

“Bir ev duvar ve kirişlerden oluşur, bir yuva, sevgi ve rüyalardan”

Memurların tayin zamanı. Memur şehrinin tayin rüzgârına alışkın mahallelerinde yine bir telaş, bir kıpırtı var her yıl olduğu gibi. Akıllı yatırımcılar pusuda: Devletin bir zamanlar sosyal konut diye inşa ettiği binaları birer birer toplayıp eşyalı, eşyasız kiraya veriyorlar. “Eşyalı” dediklerine bakmayın, o eşyalar varla yok arası; ev sahibine “Gel otur şurada” deseniz, kendisi dönüp bakmaz.

Yazla birlikte başlar tadilat seferberliği: Her sokağın köşesinde çöp konteynerlerinin etrafını molozlar, kırık dökük mobilyalar, bozulmuş beyaz eşyalar, sökülmüş banyo fayansları sarar. Birkaç yıl içinde taşınıp gidenler, ardında parçalanmış bir mekân bırakır. Peki, bu geçici misafirler o dört duvarı ne kadar benimser?

Bir de Anadolu’nun eski evlerinde, bir ömür kök salmış insanlar vardır. Doğup büyüdüğü, belki gençliğini geçirdiği evin odasının kapısını gözü kapalı bulur; prizler, lambalar, oturulan sedirler, her şey yerli yerindedir. O evden içeri giren, çocukluğunun hayalleri üzerinde gezinir.

Biri her birkaç yılda bir bavul toplayıp yeni bir adrese taşınırken, diğeri baba ocağının duvarlarında anılarında yaşar. İkisi de insandır ama duyguları bambaşkadır.

Bizler göçebeliğin torunlarıyız. Kaplumbağa gibi evimizi sırtımızda taşımayı biliriz. Bir zamanlar develerle taşınan yükler, şimdi de kamyonetlere sığar. Göç değişir ama göçebelik genlerimizde, bavullarımızda, koridorlarımızda hâlâ yaşar.

Peki, bir eve ne zaman “yuva” deriz? Kuşlara bakın: Onlar için tahta “kuş evleri” yapar ağaç dallarına asarız ama kuşlar kendi yuvalarını çöpten, ottan, ince dallardan dokur. Yuvayı yuva yapan hazır bir kutu değil, içinde doğan, büyüyen, kanatlanıp uçan hayattır. Gün gelir kuş yuvasını terk eder ama, yeni yılda dönebilirse yine oraya gelir. İnsan da belki böyledir, dönebileceği bir yuvası olsun ister.

Türklerin eski yurt çadırları, dört mevsim peşinden göçülen obalar… İnce keçeler, basit çadır direkleri, katlanıp yüklenebilen kilimler. Eşyası az ama işlevi çoktur; çünkü yuva, eşyadan çok insanın kendisidir.

Türkçede “ocağın tütmesi” deyiminin bir değeri vardır, boşuna söylenmez. Bir evin bacası tüterse, ocağı sönmezse orada hayat vardır. Ateş yanar, yemek pişer, birileri gelir, oturur, yemek, çay paylaşılır. O ateşin etrafı yuvadır. Yurt çadırının ortasında ocakta yanan ateş hiç sönmez. Küllerin içinde her zaman sönmemiş bir köz bulunur. Sabah olduğunda küllerin arasında yeniden o közle tutuşturulur ateş, ateş yoksa çadır ruhsuz bir mekandır.

Eski Türk obasında, bir çadır kurulur, ardından bir diğeri gelir; obalar birleşir, otağ kurulur, oba boy olur. Yani bireysel yuva, topluluğun bir halkasıdır. İnsan tek başına evinde değil, oba içinde yaşar. Yerleşik hayata geçenler geniş ailenin barındığı, her çocuk evlendiğinde yeni bir odanın eklendiği mekanlarda yaşarlar.

Japonların “doya”sı ya da geleneksel “minka” evleri — ince sürgülü kapılar, yer minderi, tatami. Bir Japon evine girdiğinizde boşluk fazladır; çünkü sadelik, zihni de ferahlatır. Yuva, fazlalıkları değil; kalan boşlukta nefes almayı öğretir.

Bir Japon evinde o sürgülü kapılar, ince duvarlar, başkasının nefesini duyacak kadar yakın yaşamak “mahremiyet”in değil, birlikte var olmanın ifadesidir. Japonya’da geleneksel evde her oda, gerektiğinde başka bir işe bürünür; yatak odası gündüz oturma odası olur. Mekân, insanın niyetine uyar.

İskandinavların hyggesi, dört duvarın içinde sıcak bir battaniye, loş bir lamba, mum ışığı, karın sessizliğine karşı dostlarla içilen bir kahvedir. Evin kendisi değil, içindeki sıcaklıktır yuvayı kuran. Basit, doğal, abartısız.

İskandinavların soğuk coğrafyasında hygge, soğuğa karşı insan sıcaklığıdır. Bir mumun titrek ışığı, kar fırtınasına direnmenin ortak dilidir. Yuva orada, dört duvarın ötesinde, içerdeki sıcaklıktadır.

Buzun ortasında bir Eskimo iglusu… Dışarıda ölüm soğuğu, içeride bir mumun ateşi. Kar bloklarıyla örülen o küçük kubbe, bin odalı bir saraydan daha korunaklıdır. Çünkü orada insan insana yakındır. Yuva bazen yalnızca bir nefeslik sıcaklıktır.

Kızılderililerin tipi çadırları, Moğolların ger veya yurtları, Afrika’nın çamurdan örülü rondavelleri… Hepsinde ortak bir dil gizlidir: Basitlik. Evin zenginliği malda değil, paylaşılan ateştedir. Duvarlar ince, anılar kalındır.

Dünya döner, insanlar çağ atlar, çelik binalar yükselir… Ama yuva dediğimiz şey hep aynıdır: İçeride biri “hoş geldin” diyorsa, kapı bir kere değil bin kere açılır.

Üst perdeden konuşarak modern hayatı eleştirmek çok kolay ama faydası yok.

Bugün dev apartman bloklarının ortasında yüz dairelik bir sitede birbirini tanımayan komşular oturur. Kapı çalınsa ürkeriz. Kapılar kilitli, ziller suskun. Ateş yok, duman yok, ocağın yerini buz gibi radyatörler almış. Çay demlenmezse mutfakta, o mutfak ev midir yuva mı?

Modern insanın yuvası dolu ama yalnız. Eşyalar kalabalık, hatıralar eksik. Kimi zaman yeni taşındığı evin duvarına çivi çakmaz, “nasıl olsa gideceğim” der. Ev geçicidir, kök salmak neredeyse korkutucudur.

Eskiden köyde bir çocuk kapıdan içeri girdi mi, kimin oğlu, kimin kızı olduğu bilinirdi. Şimdi apartmanın koridorunda yürüyen çocuğun adını, hangi dairede oturduğunu kimse bilmez.

Belki de mesele, yuvayı dört duvar arasında değil; paylaşılan sofrada, bir kap çorbanın buharında, kapının çalınma ihtimalinde aramakta. Yoksa beton çok, yuva az.

Evet geçmiş hayatı geri getirmek mümkün değil. Modern hayat şartlarının içinde evlerimizi yuvaya dönüştürmenin yollarını bulabilir miyiz?

Duvarların dili olsaydı ne söylerdi o geçici evlerde? Boşlukta yankılanan anıların fısıltıları mı, yoksa yeni gelenlerin getirdiği umutların uğultusu mu? Bir evin sadece dört duvar ve bir çatıdan ibaret olmadığını, asıl ruhunu içinde yaşayanların nefesinden, kahkahalarından, hüzünlerinden aldığını biliriz.

“Bir evi yuva yapan, ocağında tüten muhabbettir.

Bir evi yuva yapan orada bulduğumuz güzelliktir.”

Ev, duvarlara sinen anılarla, mobilyalara işleyen yaşanmışlıklarla, kapı eşiklerinde iz bırakan adımlarla can bulur. Oysa tayinlerle savrulan hayatlar, her taşınmada o duvarlara tutunmaya çalışan anıları da beraberinde sürükler. Yıllarca biriktirilen eşyalar, sadece fiziksel yük olmaktan öte, her biri bir anının taşıyıcısıdır; bir özel günü kutlamasının izi olan bir tablo, ilk okunan kitabın sarardığı bir sehpa, çocukların boy çizelgesinin kazındığı kapı pervazı… Tüm bunlar sökülüp taşınırken, bir parçamız da geride mi kalır, yoksa yeni yuvanın temellerine mi taşınır?

Peki ya sizce, bir ev ne zaman yuva olur? Bu sırrın anahtarı sizin için nerede saklı?

Belki de yuva, gittiğimiz her yerde yanımızda taşıdığımız o tanıdık huzurdur; bir yer değil, bir duygu hali…

Tıpkı kuşun kendi gagasıyla topladığı çalı çırpıdan ördüğü yuva gibi, insanın yuvası da kendi emeği, sevgisi ve anılarıyla dokunur. Hazır alınan, ‘oturulmaya hazır’ eşyalarla dolu bir daire, ne kadar lüks olursa olsun, soğuk ve yabancı kalabilir. Oysa bir tohumun filizlendirildiği saksı, duvara asılan çocuk resmi, birlikte seçilen bir perde, hatta bir köşeye serpiştirilmiş kitaplar… İşte bu küçük, kişisel dokunuşlar, dört duvarı ‘kendi’ mekanımıza dönüştürür. Yuva, nihayetinde, içinde ‘kendimizi’ bulduğumuz, güvende hissettiğimiz, sevdiklerimizle birlikte ‘hayatı’ dokuduğumuz yerdir. Taşınabilir, geçici, mütevazı ya da köklü olabilir; önemli olan, o mekana ruhumuzdan bir parça katabilmektir. Bir ev, işte o ruh dokunduğunda ‘yuva’ oluverir.”

Kemal SAYAR’ın özgün ifadeleri ile…

“Bir evi yuva yapan, ocağında tüten muhabbettir. Güzellik, sıradan gerçekliği aşan yaşantılarda bize göz kırpar. Ruhun ebediyete kapı araladığı anlar, sevginin bizi güzelleştirmesine izin verdiğimiz anlardır. Bir evi yuva yapan, orada bulduğumuz güzelliktir. Demem o ki göz ve ruhlarımız birbirine değsin. Sonra omuzlarımız birbirine değsin de birlikte ufku seyredelim.”

Mehmet KILINÇ