Yürüyüş: Belgrad Ormanı

05.05.2024'te Kapsül’de yayınlanmıştır.

Yeşil alanların günden güne yok olduğu, suya erişimin zorlaştığı, artan nüfusa ihtiyaç veremeyen İstanbul…

Tarih öncesi döneme uzanan geçmişiyle her çağın gözdesi olan İstanbul’u ilk günden bu yana ‘yaşatan’ Belgrad Ormanı’nda bir gezinti…

Fotoğraf: Flickr

Sarıyer ve Eyüpsultan ilçeleri arasında yayılan orman, İstanbul Orman Bölge Müdürlüğü sınırlarında yer alıyor.

Istranca Dağları’ndan başlayıp Karadeniz sahiline kadar uzanan Belgrad Ormanı, 5 bin 400 hektar büyüklüğünde. Orman alanının 19. yüzyılın sonlarına kadar yaklaşık üç kat daha büyük bir alanı kapladığı biliniyor.

Arkeolojik çalışmalarda, Belgrad Ormanı’nın yakın çevresinde tarih öncesi çağlara ait konak yerleri tespit edildi. Mezolitik dönemden itibaren çeşitli insan toplulukları için bir cazibe merkezi olan bölgedeki yaşama dair günümüzde herhangi bir kalıntı görülemiyor.

Kuzeyden şehre gelen yağışları karşılayan ilk bölge olan Belgrad Ormanı, 18 doğal ağaç türü, 400 tür bitki, 169 tür kuş, 56 tür kelebeğe ev sahipliği yapıyor.

Sevmek Zamanı/Metin Erksan

Mantar uzmanı Jilber Barutçiyan, ormandaki mantar çeşitliliğini şöyle anlatıyor: “Böyle bir zenginlik Avrupa’da hiç görmedim kardeşim! Yıllarca arayıp bir tane bile bulamadığım mantarlar önümde tarla gibi duruyor. Gelen, giden bilmiyor; tekme atıyor, eziyor…”

M.S. 5. yüzyıldan itibaren koruma altına alınan orman, Bizans döneminden itibaren şehre su sağlayan ana kaynaklardan biri. Özellikle Osmanlı döneminde artan şehir nüfusu, ormandaki su yapılarının da çoğalmasına neden olur. İslamiyet’te durgun su makbul ve temiz kabul edilmediği için şehre yeni su kanalları kazandırılır.

Taksim ve Kırkçeşme su dağıtım sistemlerine bağlı olan tarihi su kemerleri ve bentlerine de ev sahipliği yapan ormandaki eserlerin bazıları Roma dönemine aitken, Mimar Sinan’ın bölgeye birçok su kanalı yaptığı biliniyor.

Mağlova Kemeri/Fotoğraflar: Depo Photos

Alibey Deresi’ni ikiye bölen Mağlova Kemeri, dünyada kendi türündeki eserler arasında bir başyapıt olarak kabul ediliyor.

Neden Belgrad?

Tuna ve Sava nehirlerinin birleştiği Sırbistan’ın başkenti Belgrad’ın orijinal adı Beo Grad, ‘Beyaz Şehir’ anlamına geliyor.

Orman, adını Kanuni Sultan Süleyman’ın 1521 yılında Belgrad seferi dönüşünde beraberinde getirdiği Sırp savaş esirlerini yerleştirdiği ve şehrin su dağıtım sisteminin sorumluluğunu verdiği ‘Belgrad’ köyünden alıyor.

Tarihçi Joseph von Hammer’in 1822'de ‘ağaçlarına hiç balta değmemiş’ dediği ve ‘kasvetin uçup gittiği derya’ sözleriyle tanımladığı orman, dönemin varlıklı kesiminin sıklıkla yürüyüş yaptığı ve piknikler düzenlediği bir yer. Dönemin padişahlarının da yaz aylarında ormanı ziyaret ettiği biliniyor. 18. yüzyılda ise bazı yabancı büyükelçilikler yazlıklarını Belgrad ve Bahçeköy civarında inşa ediyor. Orman, o dönem Avrupalı diplomatların ve seyyahların da sıkça ziyaret ettikleri en gözde mesire yerlerinden biri.

1800’lü yılların ortalarından itibaren yazlıklar Tarabya ve Büyükdere kıyılarına taşınınca, Belgrad köyü yavaş yavaş boşalmaya başlıyor. Köylerin atıklarının, küçük çaplı da olsa tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin, zamanla su kaynaklarını kirlettiği ve şehirde salgın hastalıkların artmasına neden olduğu anlaşılınca, başta Belgrad köyü olmak üzere diğer köyler ve Bahçeköy’ün bir kısmı 1894 yılından itibaren boşaltılıyor.

Farklı noktalara dağılmış toplam yedi adet tarihî bent bulunan ormanın içinde az da olsa Belgrad köyünün kalıntılarına rastlamak mümkün.

Yaşam

Belgrad Ormanı, Türkiye’de bilimsel temellere dayalı ormancılığın ilk adımlarının atıldığı ormanlardan biri. İstanbul Üniversitesi’ne bağlı olarak hizmet veren Orman Fakültesi’nin temellerinin atıldığı orman için Atatürk imzasıyla çıkan 1924 tarihli kararnamede, ‘örnek orman’ statüsü veriliyor ve girişler yasaklanıyor.

Yürüyüş, bisiklet ve fotoğraf çekmek için İstanbul’da eşi olmayan orman, 1956 yılında mesire ve piknik alanı olarak düzenlenerek halka açılıyor.

Atatürk Arboretumu

Toplam 296 hektarlık bir orman parçası üzerinde kurulan Atatürk Arboretumu’nda ise 2 bin civarında bitki çeşidi bulunuyor. Bilimsel araştırmaların yapıldığı Atatürk Arboretumu, 2011'den bu yana ziyaret edilebiliyor.

Son yıllarda ziyaretçi sayısının yoğunluğu, bırakılan çöpler ve define arayışıyla yapılan kazılarla gündeme gelen Belgrad Ormanı, belirlenmiş alanlar dışında koruma altında.

İstanbul’un kuzeyindeki yaşam alanlarının daraldığı günümüzde Belgrad Ormanı, şehre nefes vermeye devam ederken kent hafızasının en değerli bölgesi olma işlevini koruyor.