ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවය (Digital Literacy) සහා මාර්ගගත වංචා (Online Scams)

වර්තමාන ඩිජිටල් ලෝකය තුළ අපගේ එදිනෙදා වැඩකටයුතු පහසු කර ගැනීමට තාක්ෂණය විශාල රුකුලක් වී තිබේ. නමුත් මේ සමඟම, අන්තර්ජාලය හරහා සිදුවන මූල්‍ය වංචා සහ විවිධ ජාවාරම්ද ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ ගොස් ඇත. විශේෂයෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටවල බොහෝ පිරිසක් මෑතකාලීනව අන්තර්ජාලය (Internet) හරහා සිදුවන වංචාවලට සහ පිරමීඩ ක්‍රමවලට (Pyramid Schemes) හසුවී තම මුදල් අහිමි කරගෙන තිබේ.

මෙහි ඇති කණගාටුදායකම තත්ත්වය නම්, නාගරික පරිසරයෙන් බැහැරව ජීවත්වන, තාක්ෂණය පිළිබඳ ගැඹුරු අවබෝධයක් නොමැති අපේ රටේ ග්‍රාමීය ජනතාව මෙවැනි ජාවාරම්කරුවන්ගේ ප්‍රධානතම ගොදුරු බවට පත්වීමයි. මෙවැනි ඛේදවාචකයන්ගෙන් ආරක්ෂා වීමට නම්, විශේෂයෙන්ම ග්‍රාමීය මට්ටමින් ජනතාව සතුව “ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවය” හෙවත් ඩිජිටල් තාක්ෂණය නිවැරදිව, විමසිලිමත්ව හා ආරක්ෂිතව භාවිතා කිරීමේ හැකියාව පැවතිය යුතුය.

මාර්ගගත වංචා (Online Scams) සහ පිරමීඩ ජාවාරම් යනු මොනවාද?

තාක්ෂණයේ දියුණුවත් සමඟ වංචාකරුවන් මිනිසුන්ව රවටා ගැනීමට විවිධ උපක්‍රම භාවිතා කරයි. ඒවා ප්‍රධාන කොටස් කිහිපයකට බෙදිය හැකිය:

• ෆිෂිං (Phishing) සහ ව්‍යාජ සබැඳි (Fake links): බැංකුවකින් හෝ ප්‍රසිද්ධ ආයතනයකින් එවන ලද පණිවිඩ ලෙස පෙනී සිටිමින්, කෙටි පණිවිඩ (SMS) හෝ වට්ස්ඇප් (WhatsApp) හරහා ව්‍යාජ ලින්ක් (Links) එවා පුද්ගලික තොරතුරු සහ බැංකු රහස්‍ය අංක (OTP/PIN) සොරකම් කිරීම.
• පිරමීඩ ක්‍රම (Pyramid Schemes): කිසිදු භාණ්ඩයක් හෝ සේවාවක් අලෙවි නොකර, අලුතින් සාමාජිකයින් ඇතුළත් කරගැනීම මත පමණක් ලාභාංශ ගෙවන බව පවසන වංචනික ක්‍රමවේදයන්ය. මෙහිදී මුලින්ම එකතු වන සුළු පිරිසකට විශාල මුදලක් ලැබෙන බව පෙන්වා, පසුව එකතු වන දහස් සංඛ්‍යාත ජනතාවගේ මුදල් රැගෙන මෙම ආයතන ක්ෂණිකව අතුරුදන් වෙයි. ශ්‍රී ලංකාවේ මහ බැංකුව මඟින් මෙවැනි පිරමීඩ ජාවාරම් තහනම් කර ඇතත්, ක්‍රිප්ටෝ මුදල් (Cryptocurrency) හෝ විදේශීය ආයෝජන ලෙස වෙස්වලාගෙන මේවා තවමත් ක්‍රියාත්මක වේ.
• දේශීය හා විදේශීය රැකියා වංචා: නිවසේ සිට සුළු වේලාවක් වැඩ කිරීමෙන් දිනකට විශාල මුදලක් සෙවිය හැකි බව පවසන “Part-time online jobs” වෙළඳ දැන්වීම් මඟින් මිනිසුන් ආකර්ෂණය කරගෙන, පසුව විවිධ ගාස්තු අයකර මුදල් වංචා කිරීම.

මෙවැනි වංචාවලින් බේරීමට ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවය වැදගත් වන්නේ ඇයි?

ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවය යනු හුදෙක් ස්මාර්ට් ජංගම දුරකථනයක් භාවිතා කිරීමට හෝ සමාජ මාධ්‍ය ජාලාවල සැරිසැරීමට ඇති හැකියාව පමණක් ම නොවේ. එයින් අදහස් වන්නේ ඩිජිටල් අවකාශය තුළ ඇති තොරතුරුවල සත්‍ය අසත්‍යතාවය වටහා ගැනීමට සහ ආරක්ෂිතව ගනුදෙනු කිරීමට ඇති බුද්ධිමත්භාවයයි.

1. ව්‍යාජ සහ සත්‍ය වෙබ් අඩවි වෙන්කර හඳුනා ගැනීම

ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවය ඇති අයෙකු වෙබ් අඩවියකට ඇතුළු වීමට පෙර එහි ආරක්ෂිත භාවය (උදාහරණයක් ලෙස URL එක ආරම්භ වන්නේ https:// ද යන්න සහ අගුලක (🔒) සලකුණ පවතීද යන්න) පරීක්ෂා කරයි. බැංකු ගිණුම්වලට ඇතුළු වීමේදී නිල ඇප් (App) එක පමණක් භාවිතා කිරීමට ඔවුන් වගබලා ගනී.

2. ආයතනයක නීත්‍යානුකූලභාවය සෙවීම

කිසියම් ආයෝජන ක්‍රමයක් හෝ පිරමීඩ ජාවාරමක් හඳුන්වා දුන් විට, ඩිජිටල් ලෙස දැනුවත් පුද්ගලයෙකු ඊට මුදල් දැමීමට පෙර ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුවේ (Central Bank of Sri Lanka) නිල වෙබ් අඩවියට පිවිස එම ආයතනය තහනම් ලැයිස්තුවේ තිබේද නැද්ද යන්න තත්පර කිහිපයකින් පරීක්ෂා කර බලයි.

3. “ Free ” දීමනාවල සැබෑ තත්ත්වය තේරුම් ගැනීම

“ඔබ රුපියල් ලක්ෂ පහක ත්‍යාගයක් දිනා ඇත, එය ලබා ගැනීමට මෙම ලින්ක් එක ක්ලික් කරන්න” වැනි පණිවිඩවල ඇති අවදානම ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවයෙන් යුත් අයෙකු හොඳින් දනී. අන්තර්ජාලය තුළ කිසිවක් නොමිලේ නොලැබෙන බවත්, එවැනි ලින්ක් මඟින් දුරකථනයේ ඇති දත්ත සොරකම් කළ හැකි බවත් ඔවුන් වටහා ගනී.

4. Two-Factor Authentication — 2FA භාවිතය

තම සමාජ මාධ්‍ය ගිණුම්, ඊමේල් සහ බැංකු ඇප්ස් වඩාත් ආරක්ෂිත කර ගැනීමට මුරපද (Passwords) වලට අමතරව 2FA වැනි ආරක්ෂිත උපක්‍රම භාවිතා කිරීමට ඩිජිටල් සාක්ෂරතාවය අපට මඟ පෙන්වයි.

“ඉතා කෙටි කලකින් කිසිදු මහන්සියක් නොමැතිව විශාල මුදලක් උපයා ගත හැකි බව පවසන ඕනෑම ක්‍රමයක් 99% ක්ම වංචාවක් වීමට ඇති ඉඩකඩ වැඩිය.”

අද වන විට තාක්ෂණයේ දියුණුවත් සමඟ වංචාකරුවන්ගේ උපක්‍රමද අතිශය සංකීර්ණ වී ඇත. විශේෂයෙන්ම වර්තමානයේ Generative AI (Gen AI) හෙවත් කෘතිම බුද්ධි තාක්ෂණය භාවිතයෙන් ව්‍යාජ වෙබ් අඩවි, ව්‍යාජ වීඩියෝ (Deepfakes), සහ සැබෑ පුද්ගලයන්ගේ කටහඬවල් පවා වංචනික ලෙස නිර්මාණය කිරීමට ජාවාරම්කරුවන්ට හැකියාව ලැබී තිබේ. මේ නිසා, සැබෑ දේ කුමක්ද සහ ව්‍යාජ දේ කුමක්ද යන්න සාමාන්‍ය ඇසකට හඳුනා ගැනීම අද වන විට ඉතාමත් අපහසුය.

මෙවැනි පසුබිමක, නීති මඟින් හෝ රජය මඟින් පමණක් අපව ආරක්ෂා කරනු ඇතැයි සිතා සිටිය නොහැක. අන්තර්ජාලය හරහා සිදුවන ඕනෑම මූල්‍යමය ගනුදෙනුවකදී හෝ ආයෝජනයකදී තම තමන්ගේ මුදල්වල ආරක්ෂාව වගබලා ගැනීමේ උපරිම වගකීම තමන් සතු කරගත යුතුය.

තාක්ෂණය කෙතරම් දියුණු වුවත්, කිසිදු පණිවිඩයක් හෝ දුරකථන ඇමතුමක් එකවර විශ්වාස නොකර, දෙවරක් සිතා බලා කටයුතු කිරීමට තරම් අප ඩිජිටල් ලෙස බුද්ධිමත් විය යුතුය. ඩිජිටල් ලෝකය තුළ අවධානයෙන් සහ විමසිලිමත්ව හැසිරීමෙන් පමණක්ම අපට අපව ආරක්ෂා කරගත හැකිය.