“Geçmişi Kabul Etmek, Geleceği Karşılamak: Stoacıların Kader Anlayışı”

“Geçmişi Kabul Etmek, Geleceği Karşılamak: Stoacıların Kader Anlayışı”

Aslına baktığımızda yaşam felsefeleri, hayatta peşinden koşmaya değecek ve değmeyecek şeylerin neler olduğu üzerine kurulmuş. Tutarlı bir yaşam felsefeniz yoksa hayatınızın amacı da yoktur gibi düşünmüşler. Mesela Yunanlar için bu hikmet arayışı iken, Platon için doğruya ulaşmak olmuş.

Stoacılarda ise bu amaç dinginliktir. Onlara göre bu; keder, endişe, korku gibi olumsuz duygulardan ziyade neşe gibi daha olumlu duyguların hâkim olduğu bir psikolojik hâldir. Ve çoğu insanın hayatının bir evresinde bu değeri anlayacağını varsayıp, olumsuz duyguların eziyeti altında geçen bir hayatın iyi sayılamayacağını savunurlar. Özellikle kontrol edeceğimiz ve edemeyeceğimiz şeyleri ayırırlar. En temeli de zaten Sokrates’in açtığı yol olarak düşünülebilir. Stoacılara göre dinginliği koruma yollarından biri, başımıza gelenler karşısında kaderci bir tutum sergilemektir.

O çağdaki her Romalı gibi Romalı stoacılar da bir kaderleri olduğuna kesin gözüyle bakıyorlardı. Aslında kader tanrıçaları olarak bilinen üç tanrıçanın varlığına inanırlardı. Bunlardan her birinin işi ayrıydı: Klotho yaşamı örer, Lakhesis ölçer, Atropos da biçerdi. İnsanlar ne yaparlarsa yapsınlar, bu tanrıçaların onlar için seçtiği alın yazısından kaçamazlardı.

Seneca’ya göre kişi kendini kadere teslim etmelidir; zira “sürüklenirken bunu tüm evrenle birlikte yapıyor olmak müthiş bir tesellidir.” Epiktetos’a göre ise başka birinin, daha doğrusu “kader tanrıçalarının yazdığı bir oyunda yalnızca oyuncu olduğumuzu hiçbir surette aklımızdan çıkarmamak” gerekir. Oyundaki rolümüzü seçme şansımız yoktur; fakat bize verilen rol ne olursa olsun, elimizden gelenin en iyisini yapmamız gerekir. Kader tanrıçaları bize sefil bir rol biçmişse de iyi bir oyunculuk sergilemeliyiz, kral rolü vermişse de.

Ve der ki; hayatımız güzel geçsin istiyorsak, olayların arzularımıza uymasını talep etmek yerine arzularımızı olaylara uydurmamız gerekir. Yani olayların “zaten oldukları gibi olmalarını” istememiz gerekir.

Marcus Aurelius da kaderci bir yaklaşım sergilemekten yanadır. Aradığımız güzel bir yaşamsa, aksini yapmak doğaya karşı ayaklanmak demek olacaktır ki bu tip ayaklanmalar beklenenin tam aksi sonuçlar doğurur.

“Kaderin emirlerine boyun eğmezsek” der Marcus, “başımıza muhtemelen keder, öfke veya korku duyacağımız şeyler gelir ve dinginliğimiz bölünür.” Bundan kaçınmak amacıyla kaderin bizim için uygun gördüğü şartlara uyum sağlamamız ve etrafımıza topladığı insanları sevmek için elimizden geleni yapmamız gerekir. Marcus’a göre iyi insan, “kaderin kendisi için dokuduğu tecrübe her ne olursa olsun” onu kabul edecektir. Buradaki kadercilik yalnız gelecek için değildir; geçmişe yönelik bir kabuldür. Yani stoacılar geleceğin getireceklerine kendilerini teslim etmiş değillerdir. Geçmişe ilişkin kadercilikle geleceğe ilişkin kaderciliği birbirinden ayırmışlardır. Örneğin Roma’nın en iyi beş imparatorundan biri olan Marcus’un askerleri sonucun yazılmış olduğuna inanır, ama yine de cesaret gösterir ve kahramanca savaşırlardı.

Geçmiş üzerinde zaman ve çaba harcamayı reddedip geçmişe takılı kalmamayı, fakat geleceği şekillendirirken de fayda sağlayacak dersler çıkarmayı unutmamayı öğütlemişlerdir. Şimdiyle ve gelecekle ilgili olarak Marcus Aurelius şunu önerir: “Sahip olduğumuz tek şeyin şu an olduğunu ve yine bu yüzden uçup giden anda yaşamayı…” Seneca ise bunu destekler. O da “yaşamı güzelleştirecek her türlü avantaja karşı tetikte olmayı” nasihat eder.

Aslında stoacılık dediğimiz şey bir nevi kaderci panteizmdir. Lâkin aklı kullanmayı da eksenine alır. “Kontrolümüzde” olan ve olmayan şeyler ayrıdır; “sorumluluk sahibi” olduğumuz şeyler de ayrı. Bunları seçebilirsin gibi… Basit yaşamayı, erdemli olmayı ve metanetli olmayı öğütler özünde.

Sonuçta Tanrı fikrinin kabulü ile tevekküle ve metanete daha yakın olurlar. Budist önerilerle de benzerlik gösterir örneğin. Ya da sufizme bakarsanız, yaşamın kabul edilişine ilişkin savları ile onların felsefesi arasında da çok sayıda benzerlik görürsünüz.

Stoacıların amacı mutluluğa ulaşmaksa, kusursuz olarak dizayn edilen doğada her şey yerli yerindedir. İnsan ise bu doğanın ayrılmaz bir parçası olduğunu kabul etmeli, evrensel yasalara ve akla uygun yaşamalıdır.

Yine benim anlayabildiğim kadarıyla stoacılar, karşımıza çıkan güzelliklerden zevk almamızı sakıncalı olarak görmezler. Burada üzerinde durdukları şey, bunu hangi tavırla ve nasıl yaptığımızdır. Makbul olan, şartlar değiştiğinde de bu hazlardan ve güzelliklerden üzüntü ya da keder duymadan vazgeçmeye razı olmaktır.

William B. Irvine’in Antik Stoacı Sevinç Sanatı diye bir kitabı var. Okurla sohbet eden, günlük pratiklerden örnekler veren, basit anlatımlı bir kitap. Ben çok sevdim.

Yine Seneca’nın Mutlu Yaşam Üzerine ve tabii ki Marcus Aurelius’un Kendime Düşünceler isimli eserleri de stoacılığı temel düzeyde anlamlandırabilmek için yararlı olabilir.

– — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – -

Bahsedilen kader tanrıçaları Yunan mitolojisindendir.

Moirai, Roma’da Fata olarak bilinir. Bu ölümsüz üç kız kardeş yazgıya karar verirler. Geçmişin, geleceğin ve şimdinin kontrolü, hatta tanrılar dâhil herkesin kaderi onların elindedir.

Klotho: Elindeki öreke ile yaşam ağını örer. “Kaderin ağlarını örmesi” deyimi buradan gelirmiş.

Lakhesis: İpliği ölçer ve her bir yaşamın ne kadar süreceğini belirler.

Atropos: İnsanın nasıl öleceğine karar verir. Zamanı gelince yaşam ipini keser.