TÜFEK, MİKROP ve ÇELİK

Abidin bana insanlık tarihine ışık tutacak, cevapları öğrenildiğinde ufukları beş katına çıkaracak 3 soru sorabilir miydin? -Hemen sorayım abi:

1- Neden diğer türler değil de homo sapiens dünyaya hakim oldu? 2- Neden Amerikalılar Avrupa’yı değil de Avrupalılar Amerika’yı fethetti. 3- Neden Almanlar zenginken biz Türkler sürünüyoruz?

Cevap anahtarı:

1- Sapiens — Yuval Harari (200.000 yıllık tarihimiz) 2- Tüfek, Mikrop ve Çelik — Jared Diamond (13.000 yıllık tarihimiz) 3- Ulusların Düşüşü — Daron Acemoğlu (500 yıllik tarihimiz)

İşten, güçten, cigaradan kitap okumaya vakit bulamayan arkadaşlar için 600 sayfalık “Tüfek, Mikrop ve Çelik”i önce iki kelimeyle, sonra da altı başlıkta özet geçeyim. Süper özet: “Coğrafya kaderdir.”

YALI’NİN SORUSU

Diamond’ın bu kitabı yazma nedeni, kendisine sorulan bir soruymuş. Yali adında, Papua Yeni Gineli bir politikacıyla yaptıkları bir sohbette, söz, dönüp dolaşıp Avrupalılar’ın 200 yıldır Yeni Gine üzerinde kurmuş olduğu hakimiyete ve buna neden olan iki medeniyet arasındaki teknolojik güç farkına gelir. Yali, şu basit ama çarpıcı soruyu sorar: “Neden beyaz insanların o kadar çok silahı, gemisi, telsizi, uçağı varken biz siyah insanların eşyası bu kadar az?” ^

TANRILAR GELİYOR

Bu soruyu daha da dramatik bir hale getirmek için kitapta, Amerika’nın keşfinden sonra gerçekleşen bir olay anlatılır. Bu olay, iki ayrı coğrafyanın en gelişmiş, en acımasız iki gücünün 1519 yılındaki karşılaşmasıdır. Bir tarafta Avrasya’nın parlayan yıldızı İspanyol İmparatorluğu, diğer tarafta ise Amerika’nın haklı gururu Aztek İmparatorluğu vardır. Binlerce yıl önce birbirinden ayrılmış iki kabilenin binaltıyüzellinci kuşak torunlarının tekrar kavuşmasının yaşandığı bu sahne trajikomiktir. Hayatlarında ilk defa atlarla ve bu atların üzerine oturmuş eli tüfekli, tepeden tırnağa çelik zırhlı adamlarla karşılaşan Aztekler, bu yaratıkları, yıllardır bekledikleri tanrıları zannederler. Halbuki bunlar, altın yağmalamaya gelmiş olan İspanyol fatih Hernan Cortes g*tü ve adamlarıdır. 160 kişilik bu çete, yerli iş birlikçilerinin de yardımıyla 2000 kişilik Aztek ordusunu iki saat içinde burunları bile kanamadan tarumar eder. Zaten, koca Aztek medeniyetinin tamamen çökmesi tüfek, mikrop ve çelik sayesinde iki yıl bile sürmeyecektir. Aynı kritik soruya tekrar geldik: “Neden Avrupa medeniyeti gemilere, tüfeklere, çelik zırhlara ve mikrop bağışıklığına sahipken Amerikalı yerliler çok daha ilkel kalmışlardı?” ^

BİR ZAMANLAR AFRİKA’DA

Bu sorunun cevabını bulabilmek için kasedi 60.000 yıl geriye sarmak gerekiyor. Çünkü, o zamanlar neo-liberalizm henüz icat edilmemişti, Homo sapiensin dünya üzerinde yaşayan bütün evlatları eşitti ve Afrika’nın doğusunda bir yerlerde avcı-toplayıcılık yapıyordu; lakin tam da bu yıllarda yiyecek kıtlığı, vahşi hayvan tehlikesi gibi sebeplerle kuzeye doğru göç etmeye başladılar. Kimi Ortadoğu’ya gitti, kimi Orta Asya’ya. Kimisi Avrupa’ya yayıldı, kimisi Uzak Doğu’ya. Tamamen tesadüfi bir dağılım bu; kimin av hayvanı nereye kaçtıysa kabile de peşinden gitti. Binlerce yıllık bu koşuşturma sırasında bu kabilelerden biri, o zamanlar bir kara parçası olan Bering Boğazı’ndan yürüyerek Amerika’ya geçti. İşte bu kabile, bir önceki paragrafta telef edilen Aztekler’in atalarıydı. Ee sonra? ^

İLKBAHAR’IN GELİŞİ

Sonra, binlerce yıl sonra, dünyaya bahar geldi ve çiçekler açtı. Evet, doğru. M.Ö 11.000 civarında son Buzul Çağı bitti, havalar ısındı ve buzullar erimeye başladı. İklim değişimiyle birlikte bitki örtüsü ve hayvan faunası da değişti. İşte burada şans faktörü devreye girdi. Mesela, hasbelkader kendini Ortadoğu’da bulmuş olanlar şanslıydı; çünkü buğday, arpa, mısır gibi evcilleştirilebilecek bitkilerle, öküz, domuz, koyun, keçi gibi evcilleştirmesi kolay hayvanların yabani ataları Bereketli Hilal’de (Fırat ve Dicle arası) ilk ortaya çıktı. Oysa Amerika’ya göç eden Aztekler’in ataları, Bering Boğazı’nın da sular altında kalmasıyla birlikte, çok daha verimsiz topraklarda, geri kalan dünyadan izole bir yaşama mahkum kaldı. Tekrar vurgulamak gerek: Her şey tesadüfler zinciri, öyle genetik üstünlük, kutsanmış ırk gibi safsatalar yok. ^

DAMIZLIK KIZIN ÖYKÜSÜ

Millet avcı toplayıcılığa devam ederken, ballı Ortadoğulu kabileler haldur huldur tarım ve hayvancılık işine girdiler. Bol bol arpa ürettiler. Arpa demek bira demek, bira demek uygarlık demek. Avcı toplayıcı kabilelerin kadınları, göçebe yaşamın şartları gereği (kucakta iki çocuk taşımak zor, biri mutlaka yürümeli) iki doğum arasına en az dört beş sene koymak zorundayken tarımcı kabilelerin kadınları yerleşik yaşamdan ve bolluktan dolayı Allah ne verdiyse doğurdu. Zaten, toplumsal statüsü erkeklerle eşit olan avcı toplayıcı kadının, erkek egemenliği altına girmesi, bir metaya dönüşmesi ve damızlık olarak kullanılması hep bu dönemlerde başlar. Neyse, soruya dönelim. Neydi soru? Atom bombası nasıl icat oldu? Tarım kültürüne geçince insan arttı, ürün bollaştı. Artık 15 kişi tarım yapıp 20 kişiyi besleyebiliyordu. Peki boşta kalan o 5 kişi ne yaptı? Bazısı imam oldu kabileye, bazısı da okuyup atom fizikçisi çıktı ve bomba yaptı. ^

SONUÇ

Aslında kitapta konular çok daha derin; ama medeniyetin hikayesi genel hatlarıyla böyle. Yani, Jared Diamond cevap olarak diyor ki: “Amerikan yerlileri, Avustralya Aborjinleri, Sahra altı Afrikalıları gibi izole toplumların, teknoloji ve siyasi örgütlenme bakımından Avrasya medeniyetlerinden daha geri kalmalarının nedeni, tarım kültürüne geçişte yaşanan gecikmeler ve diğer medeniyetlerle kültürel alış verişin olmamasıdır”. Yali sormuştu ya hani…