Cemil Meriç, Nobel Ödülü Üzerine

(Bu metin, Cemil Meriç’in TRT Arşiv’de kayıtlı 1975'te yaptığı bir tebliğin deşifresidir. Tebliğde Nobel ödülü üzerinden ödüllerin metafiziği tartışılmakta, bu metafizikte Nobel ödülünün fikir adamı için yeri netleşirilmektedir.)

[embed]

*Tebliğ metni:

• İnsanlık büyük bir aile. Biz de bu ailede kendimize düşen şerefli yeri almak zorundayız. Yalnız, bu ailede de Kabiller ve Habiller var [1]. Asırlardan beri iki medeniyeti temsil etmişiz, iki ayrı dünyayı temsil etmişiz.

Avrupa’nın bizi anlaması, Avrupa’nın bizim gerçek değerlerimizi takdir etmesi düşünülebilir mi? Şimdilik Nobel’in bize armağanı, birbirimize tahrip için kullandığımız dinamit lokumlarından ibaret. [2] Acaba istikbalde mağrur Avrupa, bizde kendi ailesinin öz evladı telakki edecek mi?

Mükafatlar konusunda şüpheliyim. Hakikatte armağanlar, cılız kabiliyetleri, şüpheli kabiliyetleri, ölüme mahkum kabiliyetleri yaşatmaya memur birer yardımcıdırlar. Yani birer koltuk değnekleridirler. Şimdiye kadar hiçbir dehâ armağanlar sayesinde insanlığa kendini kabul ettirmemiştir. Dehâ her şeyden evvel uzun bir sabırdır, mücadeledir, kavgadır, fetihtir.

Kaldı ki, edebiyat mükafat-ı Nobel’i (Nobel Edebiyat Ödülü) kendi aile fertlerine ihsan ettiği bir mükafattan ibarettir. Gerçi arada bir uzak iklimlere kadar ihsanlarını râigân etmek (bedelsiz vermek, Bkz. KubbeAltı) cömertliğini gösterir; fakat kendi anlayacağı, kendi dünyasını güzelleştiren, kendi manevi ikliminde yetişen insanlar nail olurlar bu mükafatlara.

Bir kelimeyle, şairlerimiz Nobel’den mükafat alamazlar. Çünkü şiir tercüme edilmez, millîdir ve anlaşılmaz. Edebiyatın diğer kolları ise henüz ülkemizde yeni yeni varlıklarını sürdürmektedirler. Bu itibarla o sahalarda Avrupa’nın emellerini okşayan, Avrupa’ya kendini güzel gösteren ve günahlarını unutmasına yarayan büyük eserlerimiz yok.

Eğer şiir tercüme edilebilseydi, Nobel’i bir Fikret’in (Tevfik Fikret) alabileceğini, bir Nâzım’ın (Nazım Hikmet) alabileceğini düşünürüm. Eğer roman millî bir edebî mahsul olmasaydı, pekâlâ Kemal Tahir aklıma gelirdi. Fakat bugün, evvela, gerçek olarak Avrupa huzuruna çıkaracak edebiyat nevilerimiz yok; yaşayanlar içinde de Nobel’e namzet olabilecek kimse yok. Nobel belli bir kültürdür.

Sonra, Nobel mükâfatlarını, kader gibi, rastgele dağıtmaktadır. Mesela bir Sienkiewicz’in (*Henryk Sienkiewicz [1846–1916]) Quo Vadis’i sadece Avrupa’ya kendisinin çok süslü, çok muhteşem bir tasvirini sunduğu için mükâfata layık görülmüştür. Quo Vadis*, saraylardan kulübelere kadar uçuran rüzgâr; Avrupa’nın gururunu okşayan, Avrupa’ya kendi benliğini çok daha güzel, çok daha kusursuz, çok daha az çirkin olarak gösteren bir rüzgârdır.

Churchill edebiyat dünyasında herhangi (sıradan) bir isimdir; insanlık ölçüsünde bir yaratıcı değildir. Ama kapitalizm, sadece Churchill kendi zaferlerini kazandı, belli bir düzeni müdafaa etti diye mükâfata layık görmüştür. Misalleri sonuna kadar sayabiliriz.

Hülasa edelim: Edebiyatçının, fikir adamının herhangi bir kurulu düzenden, herhangi bir müesseseden, herhangi bir otoriteden isteyeceği tek şey vardır: Hürriyet içinde kendini ifade etmesine ses çıkarılmaması. Hakikatte mükâfat bir kanat değildir fikir adamı içün, bir zincirdir. Biz bu zincirden tamamen müstağniyiz.

Referanslar

1. Ömer Faruk Harman, “HÂBİL ve KĀBİL”, TDV İslâm Ansiklopedisi
2. Alfred Nobel, dinamit (TNT) mucidi, İsveçli silah tüccarı. Servetini büyük ölçüde silah ve patlayıcı üretiminden kazanmış, biriken servetiyle Nobel Vakfı’nı kurmuştur. ( Bkz. Britannica Editors. “Alfred Nobel”. Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2026)