Pszczelarstwo miejskie — czy miasta mogą być dobrym domem dla pszczół?

Źródło: urbact.eu

Pszczelarstwo miejskie robi się coraz bardziej popularne, a ule można już znaleźć na dachach hoteli, biurowców, a nawet przystanków autobusowych. Czy hodowanie pszczół miodnych w miastach to krok w stronę ochrony przyrody i bioróżnorodności? Czy może jednak stanowi ono zagrożenie dla równowagi ekosystemu miejskiego?

Pszczoły miodne vs. dzikie: dlaczego różnorodność ma znaczenie?

Czy wiesz, że istnieje około 20.000 gatunków pszczół na całym świecie, z czego około 470 gatunków można spotkać w Polsce? Większość z nich to gatunki samotne, w tym gatunki pasożytnicze. Dla produkcji miodu wykorzystywany jest gatunek Apis mellifera, powszechnie znany jako pszczoła miodna. Jest to najczęściej spotykany w miastach gatunek, który prowadzi społeczny tryb życia. Mniej społeczne są natomiast tzw. pszczoły samotne, które“zakładają przez samicę gniazda samodzielnie, bez pomocy innych przedstawicielek swojego gatunku” (Kierat, 2022:297). Pszczoły samotne to także pszczoły pasożytnicze, a “większość pszczół pasożytniczych podrzuca swoje jaja do gniazd innych gatunków pszczół, zazwyczaj samotnic” (ibid.).

Choć pszczoły miodne są skutecznymi zapylaczami, ich intensywna hodowla w miastach może wywoływać konflikty. Dzikie gatunki pszczół bowiem często przegrywają rywalizację o ograniczone zasoby pyłku i nektaru. Dodatkowo, pszczoły miodne mogą przenosić choroby, które mogą być groźne dla dzikich gatunków pszczół.

Dlaczego to ważne? Dzikie pszczoły zapylają rośliny, które pszczoły miodne omijają, a ich różnorodność wzmacnia stabilność ekosystemów. Chroniąc je, dbamy o bioróżnorodność i przyszłość zapylania.

Miasta jako „filtry ekologiczne”

Pszczoły miodne bardzo dobrze radzą sobie w miastach, ale są konkurencją dla innych gatunków, takich jak murarki, porobnice, pszczolinki i smukliki. Dla niektórych gatunków to właśnie miasto stwarza najlepsze warunki do życia, ponieważ działa jak „filtr”, który przepuszcza gatunki o pewnych cechach, jednocześnie zatrzymując inne gatunki poza miastem lub na mniej zurbanizowanych obrzeżach miast (Banaszak-Cibicka i Żmihorski, 2012). Skład gatunkowy pszczół różni się w zależności od dzielnicy i odległości od centrum miasta, ponieważ niektóre specyficzne cechy ekologiczne ułatwiają kolonizację centrum miasta. Dlaczego właśnie to pszczoły miodne najlepiej się odnajdują w miastach?

Dla niektórych gatunków to właśnie miasto stwarza najlepsze warunki do życia, ponieważ działa jak „filtr”, przepuszczając gatunki o pewnych cechach, jednocześnie zatrzymując inne poza miastem lub na mniej zurbanizowanych obrzeżach miast 🐝

Po pierwsze, pszczoły miodne preferują cieplejsze temperatury i dobrze czują się w miastach ze względu na zjawisko “wyspy ciepła”. Cieplejsze temperatury pozwalają im wykonywać więcej lotów i pozostać aktywnymi przez dłuższy okres czasu. Miejska wyspa ciepła może także stanowić problem dla gatunków preferujących niższe temperatury. O ile wiosną oraz jesienią podwyższona temperatura może być atutem, o tyle latem może już być niekorzystna.

Po drugie, pszczoły miodne mają różnorodną dietę w przeciwieństwie do wielu dzikich gatunków, które nie żywią się nektarem z kwiatów ozdobnych i zwyczajnie może zabraknąć dla nich jedzenia w mieście.

Źródło: bewith (Pixabay)

Po trzecie, pszczoły miodne są gatunkiem społecznym i mieszkają w ulach. Gatunki gniazdujące się w ziemi mogą natomiast mieć problemy ze znalezieniem dla siebie odpowiedniego miejsca w mieście. Do gniazdowania pod ziemią potrzebna jest bowiem gleba o odpowiednich dla danego gatunku właściwościach.

Po czwarte, dużo miodnych pszczół jest wpuszczanych do miast, co prowadzi do zanikania dzikich pszczół. Badania nad rolą pszczół w zapylaniu drzew miejskich ukazują, że dzikie gatunki pszczół częściej odwiedzają kwiaty na obszarach zielonych, podczas gdy na obszarach miejskich dominują pszczoły miodne (Hausmann, 2016). Wprowadzając do środowiska więcej osobników jednego gatunku, nie ratujemy w ten sposób pszczół. Dlatego też nadreprezentacja pszczół miodnych zagraża innym populacjom dzikich osobników.

Wprowadzając do środowiska więcej osobników jednego gatunku, nie ratujemy w ten sposób pszczół. Dlatego też nadreprezentacja pszczół miodnych zagraża innym populacjom dzikich osobników 🐝

Dzikie pszczoły często wymagają specyficznych warunków — niektóre żyją w glebie, inne w szczelinach drzew czy między cegłami budynków. W miastach jednak gleba jest zabetonowana, a miejsca naturalnego gniazdowania niemal nie istnieją. W rezultacie miasta działają jak „filtry ekologiczne”, pozwalając przetrwać jedynie najbardziej elastycznym gatunkom (Hall i in., 2017).

Czy miejski miód jest gorszy od wiejskiego? 🍯

Pytanie o jakość miodu produkowanego w miastach często budzi kontrowersje. Miejski miód bywa jednak wyższej jakości niż wiejski. Dlaczego? W miastach stosuje się mniej pestycydów niż na terenach rolniczych, co ogranicza obecność toksyn w miodzie. Ponadto, różnorodność roślin w miastach sprawia, że miejski miód często ma bardziej złożony smak.

Jednym z wyzwań jest obecność zanieczyszczeń, takich jak metale ciężkie, które mogą przedostawać się do miodu. Badanie w centrum Zemun (gminy należącej do obszaru metropolitalnego Belgradu) pokazało jednak, że poziom zanieczyszczeń w produktach pszczelich nie przekracza norm bezpieczeństwa (Jovetić i in., 2018). Wciąż potrzebne są jednak dalsze badania nad wpływem zanieczyszczeń miejskich na zdrowie pszczół.

Wciąż potrzebne są jednak dalsze badania nad wpływem zanieczyszczeń miejskich na zdrowie pszczół 🐝

Hotele dla owadów

Wsparcie dzikich zapylaczy w miastach wymaga konkretnych działań. Jednym z najpopularniejszych rozwiązań są „hotele dla owadów” — konstrukcje, które naśladują naturalne miejsca gniazdowania pszczół samotnic i innych owadów zapylających. Wydrążone otwory w drewnie, rurki bambusowe czy pędy trzcin to idealne miejsca dla pszczół samotnic. Warto się skupić na tym, żeby materiał i wymiary otworów odpowiadały preferencjom dzikich gatunków pszczół. Dzikie gatunki mogą mieszkać w hotelach dla owadów, dziurkach po gwoździach, szczelinach w murach budynków, dziurach w elewacji i pod ociepleniem, szparach w różnego rodzaju przedmiotach pozostawionych na zewnątrz, wreszcie w budkach dla ptaków.

Hotel dla owadów. Źródło: Barth, 2017

Ważne jest także tworzenie przestrzeni, które przypominają naturalne siedliska dzikich pszczół. Łąki kwietne i ograniczenie koszenia trawników pomagają w ochronie tych cennych owadów. Aby wesprzeć pszczoły, wystarczy posadzić rośliny nektarodajne na balkonie, zostawić kawałek ogródku nieskoszonego, lub zbudować “hotel dla pszczół”. To od nas zależy, czy pszczoły będą mogły dalej pełnić swoją kluczową rolę w przyrodzie.

Wprowadzając drobne zmiany, stajemy się częścią rozwiązania — tworzymy miejsca, gdzie bioróżnorodność może się rozwijać. W końcu, sąsiedztwo człowieka i pszczół to korzyść dla obu stron.

🐝

Bibliografia

• Kierat, J., Żmuda, A. i Szentgyörgyi, H. (2022) Pszczoły w mieście. Kosmos, 72(3): 297–305. https://doi.org/10.36921/kos.2022_2892
• Hausmann, S. L., Petermann, J. S. i Rolff, J. (2016) Wild bees as pollinators of city trees. Insect Conservation and Diversity, 9(2):97–107. https://doi.org/10.1111/icad.12145
• Banaszak-Cibicka, W. i Żmihorski, M. (2012) Wild bees along an urban gradient: winners and losers. Journal of Insect Conservation, 16:331–343. https://link.springer.com/article/10.1007/s10841-011-9419-2
• Jovetić M.S., i in. (2018) Urban honey — the aspects of its safety. Archives of Industrial Hygiene and Toxicology, 69(3): 264–274. https://sciendo.com/article/10.2478/aiht-2018-69-3126
• Hall, D.M., Camilo, G.R., Tonietto, R.K., Ollerton, J., Ahrné, K., Arduser, M. i in. (2017) The city as a refuge for insect pollinators. Conservation Biology, 31(1):24–29. https://doi.org/10.1111/cobi.12840
• Pavlis, R. (n.d.) Bee Hotels — Do They Really Work? https://www.gardenmyths.com/bee-hotels-really-work/