Sigmund Freud “Medeniýetiň binjalyklygy” : mazmun

Sigmund Freud

Sigmund Freud 1856 ýylynda Çehýada dünýäýe gelýär we 1936 ýylynda Londonda wepat edýär. Ol Psihologiýanyň iň esasy bölümlerinden biri bolan psihoanaliz biliminiň ilkinji gurujusy hasaplanýar. Ynsan bilen göniden göni baglanşykly bolan, ruh hassalyklary, düýş, ruh we beden baglanşyklary ýaly meseleleri pikir dünýäsiniň merkezinde ýerleşdirýär. Aň, (bilinç) aňyň zemini, ID, EGO, Super EGO ýaly sözleri de pikir dünýäsiniň merkezine goýmagy başarýar. Günümizde birnäçe dile terjime edilen “Medeniýetiň binjalyklygy” eserinde Freud bize, ynsan bedeniniň we ruhunyň taryh boýunça nähili hadysalardan geçip, moderin döwüre gelmesindäki üýtgewleri düşündirer. Ol ynsanyň bir medenýet gurmasynyň ynsan tebigatyna peýdasyny we zyýanyny bu eserinde täsin bir ýol bilen düşündirýär.

Medeniýetiň binjalyklygy

Psihanaliziň netijeleriniň jemgyýetçilik durmuşy üçin nämäni aňladýandygyny Freudyň esasy eseri bolan, Medeniýetiň binjalyklygy orta goýdy. Bu meşhur eser XX asyryň dowamynda köp alymlara täsir etti. Käbirlerine ylham berdi. Başga birileri de eserde orta goýulan pikirlere garşy çykdylar.

Psihanaliziň düýbüni tutujy Sigmund Freud, psihanaliziň sosial wakalary, siwilizasiýanyň ösüşini we meselelerini düşündirmekde amatly teoriýa bolandygyny öňe goýdu.

Psihanaliziň gurujularyndan bolan Freud ynsan ruhyny ýada ynsanyň arzuwlaryny herekete geçiren güjüň üç topara aýyrar. Bunlar ID, EGO we SUPEREGOdyr. Freud Medeniýetin bynjalyksyzlygy eserinde bu ynsanyň gadymy dünýäden hazirki zamana gelene çenli ruhynda we arzuw güjinde nämeleriň üýtgändigini beýan eder. Oňa görä iň ullakan çatyşma EGOnuň arzuwlary garşysynda azat bolmagy bilen Medeniýetiň ynsanyn EGOsuna serhet çekmegidir.

Hatta bildigimiz taryhda ilkinji gezek EGO bilen IDIŇ arasyndaky baglanyşyk, psihanalitik gözlegler arkaly öwrenildi. (27)

Freuda görä söýginiň belentliklerinde ego bilen jisimiň arasyndaky araçägin ýitme howpy bardyr. Aşyk, duýgularynyň ähli şaýatlaryna ters gelýän “men” we “sen”in birdigini öňe sürýär; bu agzybirlik hakykatdanam hakykat ýaly hereket etmäge taýyndyr.

Soň ýyllarda Patologiýa, EGO bilen daşarky dünýäniň araçäkleriniň düşnüksiz bolýan ýa-da serhetler hakykatdanam nädogry çekilen köp ýagdaýlary ýüze çykarýar.

Munuň netijesinde öwrenişimize görä bedenimiziň bölekleriniň, hatda öz ruhy durmuşymyzyň bölekleriniň, düşünjelerimiziň, pikirlerimiziň, duýgularymyzyň keseki we öz-özüne degişli bolmaýan ýagdaýlary bardyr.

Freuda görä mende aç-açan ýüze çykan we MENIŇ kabul etmeli zatlar hem bardyr. Meni kabul etmek, daşarky dünýä degişlidir. Şonuň üçin men&EGO pikiri/duygusu bidüzgünçiliklere sezewar bolup biler we iň uly meselelerden biri de EGOnun çäkleri kesgitli daldir. (27)

Lezzet beriji bolmagy sebepli asla ýitirilmek islenmeýän zatlaryň uly bir bölegi meniň özü däl oňa täsir eden jisimlerdir. (28)

Freuda görä eger taryhy mirasy giňişligini görkezmek islänimizde, muny diňe mekanlary yzly yzyna goýup görüp bileriz. Şol bir mekana iki wakany/mazmuny goyup bilmeris.

Freud ruhyň geçmişini şäherleriň geçmişi bilen deňeşdirer. Sebäbi “geçmişdäki zatlaryň hemmesi saklanyp galandyr” diýen çaklama, ruhy yaşam üçin de, diňe bedenin sagdyn galmasy we derisinin trawma we yangyn görmediği şertiyle makuldür.

Netijede, diňe ruhy älemde ähli geçmiş ýyllar ynsanyň iň soňky görnüşi bilen birlikde saklanyp bilmektedir. Bu ruhyň hakykatyny ynsandan başga aç açan görüp biljek başga mysallarymyz bu gün elimizde ýokdur. (32)

Freuda görä ynsanyň duýgysy diňe güýçli zerurlygyň beýany bolan wagty, güç çeşmesi bolup biler. Oňa göre çagalaryň başga bir zerurlygy kakanyň goragy zerurlygy ýaly güýçli diýip pikir etmek mümkün däldir.

Dini garaýşyň çeşmesini öwrenenimizde, çagalyk döwrüniň ejizligine çenli ýetýäris. Munuň aňyrsynda da has köp zat bolup biler, ýöne häzirlikçe ol zatlar garaňkylykda galýar. (33)

2

Freuda görä Rehimdarlyk ynsanyň merhemetiniň onuň durmuşyna gözegçilik etjekdigine we bir zatda ýalňyşsa, indiki dünýäde dörediljekdigine ynandyrmak bilen, bu dünýäniň jedellerini göriplik bilen doly düşünip biljek öwredişler we wadalar ulgamydyr.

Yönekeý adam bu merhemeti ýokary derejeli kakanyň şahsyýetinden başga görnüşde göz öňüne getirip bilmez. Diňe şeýle jandar ynsan çagalarynyň zerurlyklaryny bilip biler, haýyşlaryna göwni ýetip, gynançly hereketleri bilen köşeşeşip biler. (34)

Kimde ylym we sungat bar bolsa,

Onuň dini de bardyr

Kimde ikisi de yok bola

Ýapyşmalydyr dine!

Gyote, (Yumşak tankytlar) IX (Galan goşgular).

Yönekeý adamy dinden mahrum etjek bolsak, şahyryň goldawyny alyp bilmejekdigimiz aýdyňdyr.

Wolter her Kandidyň ahyrynda öz bagyny bakmagy buýranda, ol uzak durmagy aňladýar; Ylmy gözleg de şeýle ünsüňi sowmadyr.

Freuda görä ynsan durmuşynyň maksady näme diýen sorag ençeme gezek soraldy. Emma şu wagta çenli alymlar tarapyndan kanagatlanarly jogap tapylmady, mundan sonrada tapylman biler. (35)

Freud’a göre durmuşyň maksady baradaky soraga diňe din jogap berip biler. Oňa görä durmuşyň maksady baradaky pikiriň din bilen gönüden-göni baglanyşyklydygyny kabul etmekden başga çykalga ýokdur.

Bize görünüşü ýaly, durmuşyň maksadyny diňe aldygymyz lezzetler kesgitleýär. Bu temel ilkibaşdan bäri ruhy ýagdaýlaryn işlewini biler.

Ruhyň bu temeliniň ýerliklidigi şübhesizdir, ýöne onuň nähili işleýişi barada tutuş dünýä bilen boluşu ýaly makrokosmos we mikrokosmos bilen gapma-garşy gelýär. (36)

Freuda görä özümizi beýleki adamlardan daşlaşdyrmak, adam gatnaşyklaryndan dörän meselelere garşy akyla gelýän ilkinji gorag usulydyr. Düşünişimiz ýaly, bu ýol bilen gazanyp boljak bagt we şadyýanlyk rahatlamagyň iň aňsat ýoludur.

Özümüzü gorkdugymyz daşarky dünýäden goranmak üçin, ýeke özümiz söweşmek islesek hiç güjümüz yetmejegi üçin, dünýaden ýüz öwürmekden başga alajymyz galmaz. Ynsan munuň üçin başga ynsanlara mätäçtir. (37)

Bynjalyklygyň öňüni almagyň başga bir usuly, ruhy ýagdaýymyzyň mümkinçilik berýän we oňa ajaýyp çeýeligi berýän libido hereketleridir. Bu ýerdäki maksat, iç sesin ýagny iç güdünüň maksatlaryny daşarky dünýäde päsgel bermejek ýere geçirmekdir. (40)

Derwiş ýagny özünü daşarky dünyäden goramakçy bolan adam bu dünyä işleri bilen baglanyşykly bolmak islemän, bu dünýä ýüz öwürýär.

Ýöne başka biri has köp zat etmek, bu dünýä täze bir görnüş bermek, bu dünýäni iň çydap bolmajak aýratynlyklary ýok edilip, isleglerimize laýyk gelýän bir dünýä gurmak isläp biler.

Bagtly bolmak üçin umytsyz gahar bilen bu ýoldan ýöremek isleýän adam, aslynda hiç zada ýetip bilmez; hakykat onuň üçin gaty güýçlidir. (41)

Aýdyşymyz ýaly, adamlary bagta şadyýanlyga alyp barjak köp ýol bar, ýöne adamlary bagta eltjek belli bir ýeketäk bolan ýol ýokdur. Hatda bu meselede din hem öz wadasyny ýerine ýetirip bilmeýär.

Imanly “Alla biler” diýip gürlemäge mejbur edilende, agyrylara we kynçylyklara garşy iň soňky teselli we lezzet çeşmesi hökmünde diňe şertsiz Taňryýa boýun bolmagyň galýandygyny boýun alarlar. Eger muny kabul etmäge baştan taýyn bolsa, asla başga ýollara girmegiň zerurlygy bolmaz. (44)

3

Freuda göre bagty ýagny şadyýanlygy öwrenmek biziň şu wagta çenli bize mälim bolan zatlardan başga hiç zat öwretmedi. Adamlaryň bagtly bolmagy näme üçin beýle kyn diýen soragy dowam etdirsek-de, täze bir zat öwrenmek mümkinçiligimiz boljak ýaly däl. (45)

Ynsanlygyn sepilliginiň ulu bölegenden medeniýet ýa da siwilizasiýa jogapkärdir; Freuda göre Medeniýetden ýüz öwrüp, başlangyç şertlere gaýdyp gelsek has bagtly bolardyk.

Men ýagny EGO bu talapy geň galdyryjy diýip atlandyrýaryn, sebäbi siwilizasiýany kesgitlesek-de, sepillik çeşmelerinden abanýan howpdan goranmak üçin ulanýan gurallarymyzyň hemmesi ýene şol siwilizasiýa degişlidir.

Iň soňky mümkinçilik, geografiki açyşlaryň köpelmegi başlangyç halklar we taýpalar bilen aragatnaşyk guranda ýüze çykdy.

Däp-dessurlary we däp-dessurlary erbet synlamak we ýalňyş düşündirmek bilen ýewropalylar bu adamlaryň ýokary siwilizasiýadan gelýänler üçin elýeterli bolmadyk, az mätäç, bagtly durmuşda ýaşandyklaryny düşündüler. (46)

Soňky birnäçe nesliň dowamynda adamlar tebigy ylymlarda we tehniki taýdan ulanylyşynda ajaýyp üstünlikler gazandylar we ynsanyň tebigata häkimlik edişini geçmişde göz öňüne getirip bolmajak derejede berkitdiler.

Freda göre häzirki siwilizasiýada özümizi kanagatlandyrmaýandygymyz bellidir. Beýle bolsa-da, siwilizasýanyň bolmadygy gadymy döwürde ýaşan adamlaryň özlerini nähili bagtly duýýandyklary we siwilizasiýanyň şertleriniň bu meselede nähili rol oýnadygy barada belli bir netijä gelmek gaty kyndyr. Onuň üçin bagt ýagny şadyýanlyk düýbünden subýektiw bir mowzuktur. (48)

Ynsan uzak wagtlap ebedi güýç we hakyky bilim idealyny döretdi we bu idealy ynandyklary hudaýlarynda özünde jemledi.

Ol öz isleglerine ýetip bolmajak ýa-da gadagan edilen zatlaryň hemmesini bu taňrylara degişli etdi. Şonuň üçin bu taňrylar ynsanlar üçin öňki döwürlerde medeni ideallardy.

Elbetde, adamzadyň umumy ykbaly öz ideallaryna ýetmegine näçe ýol berenem bolsa hiç haçan doly gazanylmady. Käbir ugurlarda doly şowsuzlyga uçrady, beýleki tarapdan bölekleýin üstünlik gazanan taraplary da boldy. Ynsan, başgaça aýdylanda bu dünýäde, protezli hudaý ýaly bolup görünýär.

Freuda göre geljekki asyrlarda siwilizasiýa ynsanlyga göz öňüne getirip bolmajak uly ösüşler getirer we ynsanlaryň Hudaýa meňzeşligi hasam artar. Ýöne bu eserdäki gözlegimiziň maksady üçin häzirki zaman adamlarmyzyň özlerini hudaýa meňzetmesi özüne bagt getirmeýändigini ýatdan çykarmaly däldiris. (50)

Siwilizasýanyň ýanynda getiren düzgün nyzam adamlara bir tarapdan ruhy güýjüni ýitirmezlige, beýleki tarapdan da wagt we giňişlikden iň oňat derejede peýdalanmaga mümkinçilik berýär.

Ynsan döredijiliginiň biri-birinden garaşsyz däldigi, ýöne biri-biri bilen berk baglanyşykly bolmagy olary suratlandyrmagy we ruhy taýdan nireden dörändigini kesgitlemegi kynlaşdyrýar. (52)

Şahsy erkinlik siwilizasiýanyň getiren zady däldir. Bu azatlyk islendik siwilizasiýadan ozal iň ulusydy, ýöne soňra erkinlik köplenç peýdasyzdy, sebäbi şahsyýet ony goramaga düýbünden ukypsyzdy.

Siwilizasiýanyň ösüşi, adamzadyň özüne sezewar bolan, käbiri bize tanyş ýaly görünýän aýratyn bir ýol ýaly bolup görünýär. (54)

Iç güdüler ýagny iç sesler siwilizasiýanyň ösüşiniň iň görnükli aýratynlyklaryndan biridir we ýokary ruhy işjeňliklere — ylmy, çeperçilik, ideologiýa medeni durmuşda şeýle möhüm rol oýnamaga mümkinçilik berer. (55)

4

Ilkinji adam ýer ýüzündäki ykbalyny kesgitlemegiň özüne baglydygyny bilýärdi. Munuň üçin başga bir adamyň onuň bilen işleşjekdigine ýa-da garşy çykjakdygynyň da parkyndady.

Ondan öň, maýmyn ýaly jandar bolan erasynda ynsan maşgala gurmak endigine eýe bolupdy we maşgala agzalary onuň ilkinji kömekçileridi. (57)

Psihanaliziň aýtmagyna görä ynsanyň saýlaýan ýolunda kakanyň iradasy we islegi çäksizdir. Freud Totem we Tabu kitabynda maşgaladan doganlyk jemgyýetlerine we ol ýerden de jemgyýetçilik durmuşynyň indiki tapgyryna giden ýoly açmaga synanşar.

Oňa görä eger kakasyny ýeňensoň, ogullar bileleşigiň ýeke adamdan has güýçli bolup biljekdigine düşündiler.

Totem medeniýeti, bu täze statusy saklamak üçin doganlaryň birek-birege goýmaly çäklendirmelerine daýanýar. Gadagançylyga ýany (guduratly hasap edilen agaç, haýwan we şemal) toteme görä hereket etmek “kanunyň” ilkinji görnüşidir. Adamlaryň bilelikde ýaşamagynyň iki esasy bardy:

1.Daşarky zerurlyklar tarapyndan döredilen işlemek borjy.

2.Erkek adamyň jynsy gatnaşykda boldugu aýaly we onuň bir parçasy bolan çagalaryna garöy bolan söýgüsü.

Ondan soňra Freuda görä Eros we Ananke adamzat siwilizasiýasynyň ene-atasy boldular. Siwilizasiýanyň ilkinji netijesi, köp sanda adamlaryň jemgyýetlerde ýaşap başlamagy boldy. (58–59)

Şeýle-de bolsa, söýginiň siwilizasiýa bilen gatnaşygy ösüşüň dowamynda aýdyňlygyny ýitirýär. Bir tarapdan, söýgi siwilizasiýanyň bähbitlerine garşy çykar, beýleki tarapdan siwilizasiýa söýgä düýpli çäklendirmeler bilen howp salar.

Psihanaliziň bardygy netijelere görä Medeniýet bilen söýginiň arasyndaky gapma-garşylyk gutulgysyz bolup görünýär. Sebäbi entek belli däl.

Gapma garşylyk özünü ilki bilen maşgalanyň daha soňra şahsyýetiň ondan soňra da has uly jemgyýetiniň arasyndaky mesele hökmünde görkezýär. (60)

Emma Freuda görä maşgala şahsyýeti azat etmek islemez. Maşgala agzalarynyň bileleşigi näçe berk bolsa, beýlekilerden özlerini aýyrmak meýli şonça-da güýçli durmuşyň çägine girmek kyn bolar.

Beýlelikle Tabular ýagny ynançlar, kanunlar we däp-dessurlar bilen birlikde erkeklere we aýallara täsir edýän täze çäklendirmeleri girizdi. (61)

5

Medeniýetli jemgyýetiň ideal talaplaryndan biri bize “Goňşyňy özüňi söýşüň ýaly söý” diýen düşünje berer. Dünýä belli bu söz, Freuda görä iň köp öwülen talaby hökmünde görkezýän Hristiançylykdan has könedir.

Freuda görä elbetde, bu beýik buýruk “Goňşyňy seni söýşi ýaly söý” diýilip aýdylan bolsa garşy çykylmazdy.

Freuda has ynandyryjy täsir galdyrýan we onda has güýçli garşylyk döredýän başga bir buýruk bar. Bu “Duşmanlaryňy söý” buýrugudur. Emma oňatja oýlananymda, bu buýrugy ozalkydan has ulumsylyk diýip hasaplamagyň ýalňyşdygyny görýärin, aslynda iki buýruk hem şol bir zady aýdýar. (67)

Galyberse-de, adamyň özüni alyp barşynyň arasynda etikanyň “gowy” we “erbet” diýip hasaplaýan tapawutlary bar. (68)

Şertler amatly bolanda, adatça päsgel berýän garşydaş ruhy güýçler ýok bolanda, gahar gazap we saldyrganlyk öz-özünden ýüze çykýar. Bu da ynsany öz görnüşine rehim etmeýän wagşy haýwan hökmünde görkezýär.

Freuda görä Medeniýet, adamlaryň saldyrgan iç güdüleriniň öňüni alyp bunlaryň ortaýa çykyşyna garşy ruhsal reaksiýalary iň az derejede saklamak üçin üçin elinden gelenini jemlär. (69)

Emma siwilizasiýany ynsanlaryň gapma-garşylygy we bäsdeşligi hereketlerinden aýyrmak isleýänlikde günäkärlemek adalatsyzlyk bolar. Elbetde, bulary kabul etmän bolmaz emma garşy bolmak hökmany suratda düşman bolmak däldir.

Özünü Resul diýip tanadan Pawlus Hristian jemagatynyň düýbüne söýgi goýsa da, hristiançylygyň daşynda galan adamlara aşa nähoş garadylar.

Döwleti söýgä esaslanmadyk Rimlilerde bolsa döwlet din bilen baglanyşykly bolsa-da, dini hiç bir wagt başgalaryna garşy nähoşluk üçin ulanmadylar. (71)

Siwilizasiýa adamlary diňe bir jynsy gatnaşygy däl, eýsem saldyrgan meýilleri üçinem şeýle uly gurban bermäge mejbur edildi. Sebäbi adamlaryň siwilizasiýada özüni bagtly duýmakda kynçylyk çekýändigi öz özünden düşnüklidir.

Irki ynsanlar siwilizasýadan öň ýaşandyklary üçin hakykatdanam bu meselede has gowy we şadyýan bir ýagdaýdady. Sebäbi iç güdülerini hiç hili çäklendirmäni bilmeýärdiler. (72)

6

Analitik teoriýanyň haýal ösýän bölümlerinden biri iç güdü teoriýasydy. Şeýle-de bolsa, bu teoriýa her terapy bilen zerur bolan bir zatdy we boş ýerlerini doldurmak üçin onuň ýerine başga bir zat goýmak gerekdi.

Freud şahyr we filosof bolan Schilleriň “Dünýäni dolandyran açlyk we söýgidir” sözleriniň özüne ilkinji goldawy berendigini aýdyar.

Muňa görä açlyk şahsyýetiň barlygyny goramaga gönükdirilen iç güdüleriň wekili hökmünde kabul edilip bilner. Söýgi bolsa jisimleri yzarlaýar, her tarapdan tebigat tarapyndan goldanýan we esasy wezipesi, görnüşleriň ýagny janlylaryň barlygyny goramakdyr. (74)

Käbir iç güdüleriň daşarky dünýä gönükdirilendigi baradaky pikir, saldyrganlyk we weýrançylyk iç güdüsü hökmünde ýüze çykýar. Şoňa görä, organizmiň özüni däl-de, jansyz ýa-da janly zatlary ýok etme içgüdüsünü Erosyň hyzmatyna girmäge mejbur edipdi.

Freuda görä erosyň güýjüniň ýüze çykmagy üçin “libido” ady ulanylyp bilner. Onuň üçinde aslynda ölüm içgüdüsünü ýüze çykarmagyň kyndygyny boýun almak gerek.

Sebäbi diňe ölüm içgüdüsü Erosdan galan bir zat diýip çaklap bileris. Ölümü eger Eros bilen birleşip, ýüze çykmasa, ony görüp bilmek kynlaşar.

Freuda görä Siwilizasiýanyň aýry-aýry adamlary, kem-kemden maşgalalary, soňra taýpalary, halklary, we halklary bir beýik bitewiligini, adamzadyň bitewiligine birleşdirmek maksady bilen Erosyň hyzmatynda bir dowamlylyga goşup bilinir. Munuň näme üçin bolmalydygyny bilemzok çünkü bu Erosyň işidir. (78)

Häzirki wagtda siwilizasiýanyň ewolýusiýasynyň manysy aýdyň bolýar diýip pikir edýärin. Ewolýusiýa, ynsan türünüň Eros bilen Ölümiň, ýaşaýyş içgüdüsü bilen ýykym içgüdüsü arasyndaky söweşi görkezmelidir.

7

Freuda görä superego bilen häkimýeti aşagyndaky men arasyndaky dartgynlygy günäkärlik duygusy diýip atlandyrýarys. Bu da ynsanyň özünü jezalandyrmasy gerekdigi pikiri bilen özüni görkezýär.

Freuda görä ýagşy bilen ýamany tapawutlandyrmak üçin tebigy ukyplylygy kabul edip bolmaz. Erbet, adatça meniň üçin zyýanly ýa-da howply zat däldir; tersine, meniň ýagny egonuň isleýän we oňa lezzet berýän zatdyr. (81)

Işler gowy gidýän wagty ynsanyň wijdanyda ýumşak bolar we bu da ynsana köp zatlary etmäge mümkinçilik berer.

Haçan-da oňa erbet bir zat gelse, adam öz içine öwrüler, günäsine düşüner. Mundan soňra wyjdany talaplaryny artdyrar, lezzetlerden ýüz öwürer we özüni jezalandyrar.

Freuda görä ynsanyň durmuşunda we ynanyşynda bir zatlar ýalňyş bolmaga başlasa, bu iň ýokary güýjüň indi ol adamy söýmeýändigini aňladýar. (83)

Şeýlelik bilen günäkärligiň iki çeşmesini görýäris: häkimiýetden gorkmak we soňundan superegoýa garşy görkezilen gorku. Bu gorkularyň birinjisi, içgüdüleriň kanagatlanmakdan ýüz öwürmegi göz öňünde tutýar, beýlekisi bolsa ynsana goşmaça jeza berýär, sebäbi gadagan islegleriň barlygyny superegodan gizlemek mümkün däldir. (84)

Freuda görä wyjdan içgüdünüň ýok edilmeginiň netijesidir. (85) Wyjdanyň emele gelmeginiň iki teoriýasynyň arasyndaky tapawutlar, aýratyn taryhdan nesil ösüşiniň taryhyna geçenimizde hasam azalýar. Şeýle-de bolsa, bu gezek bu iki ösüş ýolunuň arasynda täze we möhüm tapawut ýüze çykýar.

Adamzadyň günäkärlik duýgusy Oedipus toplumyndan gelip çykýar we kakanyň doganlar tarapyndan öldürilmegi netijesinde gazanyldy diýen çaklamany terk edip bilmeris.

Adam jenaýat edeninden we jenaýat edeninden soň özüni günäkär duýsa, bu duýgyny ökünç diýip atlandyrýarys. (87–88)

Adamlaryň günäkärlik duýgusy başlangyç kakanyň öldürilmegine esaslanan bolsa, bu “pyşmanlykdyr”. Şeýle bolanda, bellenilişi ýaly hereketden öň wyjdan we günäkärlik bolmaly dälmi? Onda bu ýerde ökünmegiň çeşmesi näme? Bu ýagdaý bize günäkärlik duýgusyny öwretmeli we başdan geçirýän kynçylyklarymyzdan halas etmelidir.

Freuda görä ynsan muny başaryp biler. Bu gynanç, kakasyna bolan asyl duýgudaşlygyň netijesi bolar. Ogullar kakasyny ýigrenşi ýaly ony gowy görýärdiler.

Ýigrenç gahar gazap bilen kanagatlanandan soň, bu hereketi üçin toba edip, söýgi öňe çykdy we kakasy bilen tanamak arkaly superego emele getirdi.

Bu superego kakasyna garşy gahar we gazaply bolmagyň jezasy ýaly ynsana güýç berdi we kakasyna garşy öňki duşmanlyk hereketiň gaýtalanmagynyň öňüni almaga gönükdirilen çäklendirmeler girizdi. (88)

Freuda görä, ahyrsoňynda iki mesele boýunça doly pikir birligine barmak mümkündür. Wyjdanyň kemala gelmeginde söýginiň paýy we günäkärlik duygusunuň gutulgysyz bolmagy. Ýagny söýgi bilen wyjdan kämilleşer we munuň ýolu da günakarlik duygusundan toba edip ynsanyň özünü halas etmesidir.

Atany öldürmek ýa-da bu hereketden gaça durmak hakykatdanam aňsat däldir. Iki ýagdaýda-da biri özüni günäkär hasaplaýar, sebäbi günäkärlik gapma-garşylygynyň ýagny Eros bilen ebedi söweşiň weýrançylyk ýa-da ölüm içgüdüsünüň beýanydyr.

Bu jemgiýet giňeldilmäge synanyşanda, şol bir dawa geçmişe bagly görnüşlerde dowam etdirilýär we güýçlenýär we netijede günäkärlik duýgusynyň ýokarlanmagyna sebäp bolýar. (89)

8

Freuda görä, günäkärlik duygysu baradaky çekişmeler pishanilizde köp ýer alýar. Bu çekişmeler eseriň meselelerini başga tarapa äkidip biler. (91)

Günäkärlik duýgusynyň esasan aladanyň topografiki üýtgemeginden başga zat däldigini, soňraky döwürde bolsa superego gorkusy bilen doly gabat gelýändigini aýdyp bileris. Aladanyň aň bilen gatnaşygynda da şol bir üýtgeşmelere duş gelinir. (92)

Dinler günäkärligiň siwilizasiýadaky roluna ünsden gaçyrmadylar.

Freuda görä günäkärlik duýgysynyň daşarky we içerki häkimiýet gorkusyndan dörän bu iki gatlagynyň biri-birine gabat gelmegi, wyjdanyň ýagdaýyny we tarypyny düşünmegi kynlaşdyrdy. Netijede gynanmak, ego-nyň günäkär ýagdaýda beren jogabynyň umumy beýanydyr.

Günäkärlik duýgusy bir ýerde özünden gaça durýan saldyrganlygyň netijesi başga ýerde gahar gazabyň taryhynyň başlangyç nokady bolan kakanyň öldürilmegidir.

Freuda görä ynsan görnüşleriniň siwilizasiýa ýolu düşünmek has kyn, sebäbi şahsyýetiň ösüşinden abstraksiýanyň has ýokary derejesi we bu iki ýoluň arasyndaky meňzeşligi artykmaç hasap etmeli däldir. (96)

Bu göreş libidonyň hereketindäki gapma-garşylyk, libidonyň ego bilen jisimleriň arasyndaky bölünişikdäki göreş bilen deňeşdirilýär. Bu gapma-garşylyk adama ahyrsoňy deňagramlylyga ýetmäge mümkinçilik berýär. (97)

Freuda görä medeni superego ideallaryny ösdürdi we talaplaryny öňe sürdi. Adamlaryň biri-biri bilen gatnaşygy baradaky bu talaplar etika ady bilen ýygnalmaýa dowam etti.

Bu ýerdäki mesele, siwilizasiýadaky iň uly päsgelçiligi, adamlaryň biri-birine gapma garşa bolmak meýillerini nädip aýyrma meselesidir. Şonuň üçin buýruk, belki-de superegonyň iň soňky medeni haýyşy, bizi aýratyn gyzyklandyrýar: Goňşyňy özüň ýaly söý.

Adamyň öz-özüne berlen her bir işi ýerine ýetirmeginiň psihologiki taýdan mümkindigini we ego-nyň ID-de çäksiz agdyklyk edýändigini çaklamak mümkün. Bu ýalňyşlyk; Adaty diýýän adamlarymyzda-da idiň üstünden agalyk etmek belli bir çäklerden geçip bilmez.

Has köp zat islemek ýa gozgalaňa, newroz ýa-da adamyň bagtsyzlygyna eltýär. “Goňşyňy özüňi söýşüň ýaly söý” buýrugy, ynsanyň saldyrganlygyna garşy iň gazaply goragdyr; medeni superegonyň psihologikda bolmaýan garaýşynyň ajaýyp mysalydyr. (99)

Gysgaça Freuda görä, haýwan içgüdüleri bilen döredilen adamyň şol bir wagtyň özünde medeniyetli bolmaga synanyşmagy pajygaly bir ýagdaýdyr.

Şeýle-de bolsa, Freud adamyň siwilizasiýadan ýüz öwrüp bilmejekdigini boýun alýar. Netijede ynsan siwilizasiýanyň gutulgysyz rahatlygy bilen ýaşamaga mejbur galar.