Performans Öznesi ve Pozitiflik (Byung Chul Han — Palyatif Toplum İnceleme)

Performans Öznesi ve Pozitiflik (Byung Chul Han — Palyatif Toplum İnceleme)

Günümüz dünyası, bireyi, hem her şeyi başarabileceğine inandıran bir özgürlük illüzyonuyla hem de hiçbir acıya yer bırakmayan steril bir konfor vaadiyle kuşatmıştır. Byung-Chul Han, “Palyatif Toplum” eserinde bu iki durumu birbirine bağlar: Acıdan korkan toplum, aynı zamanda kendini durmaksızın sömüren bir performans toplumudur. Esas olarak palyatif terimi tıbbi bir terimdir. Tıpta palyatif bakım, bir hastalığı tamamen tedavi etmek veya ortadan kaldırmak yerine, sadece hastanın ağrılarını hafifletmeye ve yaşam kalitesini geçici olarak artırmaya odaklanan yaklaşımı ifade eder. Byung-Chul Han, günümüz toplumunu “palyatif” olarak tanımlarken, toplumun her türlü acıyı, çatışmayı ve olumsuzluğu “anestezik bir örtüyle” kapatmaya çalıştığını söyler. Bu denklemin sonucunda ise ortaya; ne tam olarak acı çeken ne de gerçek mutluluğu tadan, sadece “işlevsel” kalmaya çalışan uyuşmuş bir insan tipi çıkar.

Performans Öznesi: Kendi Kendinin Müdürü ve Kölesi

Han’ın felsefesinde modern birey artık bir “itaat öznesi” değil, bir “performans öznesi”dir. Dışarıdan bir baskıyla değil, bizzat kendi içsel motivasyonuyla kendini sömürür. Sürekli “yapabilirim” diyen bu özne, kendini gerçekleştirdiğini sanırken aslında kendisine bir insan değil proje olarak davranmaktadır. Özneyi bunu yapmaya teşvik eden birçok uyarıcı vardır. Han bu uyarıcıların bir kısmına “olumlayıcılar” demektedir. Günümüz toplumunda bu olumlayıcılar astrolog, yaşam koçu vb. birçok farklı yüzle karşımıza çıkabilirler. Özneye sürekli olarak “ben yaptım, sen de yapabilirsin” denilmesinin bir sonucu olarak özne, tahayyül ettiği hali ile realitedeki halini kıyasladığında kendisinin “başarısızlık” olarak nitelendirdiği bir durumla karşılaşırsa bunu doğrudan kendi başarısızlığı olarak kodlar ve toplumsal dinamikler üzerine düşünmez. Artık toplumsal acı diye bir şey kalmamıştır, bütün acılar bireye aittir ve bireyin kendisinden kaynaklanmaktadır. Özne, bu acıyı hissettiği an bundan kurtulmaya çalışır çünkü bu performans döngüsünün en büyük düşmanı acıdır. Çünkü acı, performansı düşürür; insanı yavaşlatır, durdurur ve kendisine bakmasını sağlar. Bu süreçte de verimliliği düşürür.

Acı Fobisi ve Pozitiflik Tahakkümü

Palyatif toplum, bu performans döngüsünün kesintisiz devam etmesini sağlayan bir “ağrı kesici” mekanizmasıdır. Han’ın “algofobi” (acı korkusu) dediği bu durum, hayatın her alanını pürüzsüzleştirir. Sosyal medyadaki “beğeni” (like) kültürü, bu pürüzsüzlüğün estetik formudur. Olumsuzluk, eleştiri veya derin bir keder, performansın hızını keseceği için bu sistemde yer bulamaz. Her şeyin pozitif, ulaşılabilir ve “pürüzsüz” olduğu bu evrende, acı sadece bir verimsizlik hali olarak damgalanır.

Diyalektik Bir Kayıp: Duygusal Çölleşme

Acı, performansı düşürdüğü için performans öznesi, acıyı derhal yok edilmesi gereken bir “sistem hatası” olarak görür. Buradaki trajedisi ise şudur: Acıyı hissetmemek için kendini uyuşturan birey, aslında kendi yorgunluğuna ve tükenmişliğine karşı da körleşir. Kaldı ki, acıyı hissetmemek için kendisini sürekli uyuşturan birey diğer olumlu hisleri de “hissedemez” hale gelir. Böylece neşe, aşk, dostluk, sevgi gibi olumlu hisler de artık bir tüketim ürünü haline gelmiştir. Özne, olma halini ve hislerini yaşamayı beceremez ve sadece bu hallere sahip olmaya çalışır.

Han’ın analizindeki en çarpıcı tespit, acının dışlanmasının mutluluğu da imkânsız kılmasıdır. Acı ve haz, birbirini besleyen diyalektik bir bağa sahiptir:

Duygusal Küntleşme: Acıyı hissetme kapasitesini yitiren performans öznesi, paradoksal olarak yoğun bir mutluluk veya coşku duyma yetisini de kaybeder. Yaşam, büyük iniş çıkışların olmadığı, orta karar bir gri bölgeye hapsolur.

Anestezi Altında Bir Yaşam: Acı, bir “direnç” noktasıdır; dünyayla gerçek bir temas kurduğumuzda canımız yanar. Performans uğruna bu temas yüzeylerini yok ettiğimizde, dünya artık bize dokunamaz hale gelir. Sonuç, hayatta kalan ama gerçek anlamda “yaşamayan”, uyuşmuş bir öznedir.

Siyasetin ve Sanatın Palyatifleşmesi

Bu uyuşma hali toplumsaldır ve toplumu ilgilendiren birçok alanda da kendisini gösterir. Siyaset, yapısal sorunları çözmek ve sancılı dönüşümler başlatmak yerine, halkın anlık memnuniyetini sağlayan “palyatif” çözümlere odaklanır. Sanat ise sarsıcı ve rahatsız edici olma özelliğini kaybederek, performans öznesinin dinlenme saatlerinde tüketeceği “rahatlatıcı” bir dekor haline dönüşür. Acı içermeyen bir sanat, Han’a göre ruhsuzdur; çünkü bizi kendimizden çıkarıp ötekiyle buluşturacak o sarsıcı güce sahip değildir.

Sonuç: Yaralanabilme Cesareti

Byung-Chul Han, bizleri radikal bir gerçeğe davet eder: İnsan olmak, yaralanabilir olmaktır. Kendini bir performans nesnesi olarak kurgulayan ve acıyı bir hastalık gibi tedavi etmeye çalışan modern insan, aslında insan doğasının en temel parçasına ihanet etmektedir.

Eğer acının varlığını kabul etmezsek, sevgimiz de başarımız da mutluluğumuz da “palyatif” kalmaya mahkumdur. Gerçek bir varoluş, performansı bir kenara bırakıp acının ve kederin içinden geçebilme, o sarsıntıdan yeni bir anlam devşirebilme cesaretinden doğar. Unutulmamalıdır ki; pürüzsüz bir yolda kimse düşüp yaralanmaz ama kimsenin anlatacak gerçek bir hikayesi de olmaz. Çünkü hikaye, engellerle ve o engellerin yarattığı sızılarla başlar.

Elif Gür