**Sztandar Machabeuszów. **Mickiewicz, Lévy i plan oddziału w wojnie krymskiej 1855

W listopadzie 1855 roku Konstantynopol żył wojną krymską, a Mickiewicz działał w europejskiej części miasta, próbując dopiąć sprawy, które wszyscy chcieli prowadzić po swojemu. Rosja była przeciwnikiem aliantów i Turcji, a emigracja polska próbowała wcisnąć polską sprawę w cudzą wojnę. Z tej układanki miał powstać oddział, który walczyłby przeciw carowi. Mickiewicz chciał też uruchomić jeszcze jeden pomysł, bardziej ryzykowny: żydowską formację wojskową.

Mickiewicz z Sadık Paszą (obraz Kossaka)

Misja

Mickiewicz wyjechał z Paryża 11 września 1855 roku i dotarł do Konstantynopola 22 września. Pojechał, żeby pogodzić skłócone polskie obozy wokół Zamoyskiego i Sadık Paszy oraz pomóc uporządkować spór o polskie oddziały formowane przy armii osmańskiej i spróbować dopiąć werbunek ochotników do formacji walczących przeciw Rosji w ramach wojny krymskiej; formalnie wyjechał z mandatem francuskiego ministerstwa oświaty. Miał legitymację polityczną, miał nazwisko, ale nie miał wystarczjąco czasu. W stolicy imperium osmańskiego spotykał ludzi, którzy na słowo „legion” reagowali jak na wezwanie do sporu. Kto dowodzi. Kto zbiera pieniądze. Kto podpisuje listy. Kto jest czyim człowiekiem.

Teren nie pomagał. Miasto było drogie i wyczerpujące. Klimat, choroby i tempo ulic robiły swoje, a do tego dochodziła logistyka: noclegi, pośrednicy, przewoźnicy, opóźnienia. Mickiewicz nie budował w listach pocztówki ze Wschodu. Opisywał miejsce, które potrafiło zmielić plan, zanim plan dostał pieczęć.

Burgas

Z Konstantynopola Mickiewicz ruszył do obozu w Burgas, bo Sadıka Paszy nie zastał w stolicy. Wędrówka po obozie przestawiła mu perspektywę: zamiast sporów o to, kto dowodzi i kto płaci, zobaczył ludzi, którzy już walczyli przeciw Rosji pod chorągwią kozacką. To tam, wśród żołnierzy, pojawił się pomysł wydzielenia osobnej formacji żydowskiej. A równolegle dopinał sprawy przyziemne. Dzięki jego staraniom w obozie stanęła synagoga i ruszyły zabiegi o finansowe zaplecze planowanego oddziału.

Lévy

Armand Lévy jechał jako sekretarz Mickiewicza i od pierwszych dni robił to, co w Konstantynopolu było walutą: łączył pomysł z ludźmi i pieniędzmi. Pisał do Alfonsa Rothschilda, tak, by legion brzmiał jak projekt zdolny do działania, nie jak romantyczna deklamacja. Potem inicjatywę starano się zainteresować barona Camondo, Izraela Landaua i naczelnego rabina Żydów tureckich, z myślą o propagowaniu idei w synagogach. A kiedy rozmowa schodziła z patosu na formalności, padały już słowa, które ważyły: firman, zgody, służba, procedura.

Armand Lévy, sekretarz wyprawy Mickiewicza do Konstantynopola (1855) źródło Wikiepedia

Michał Czajkowski: Sadık Pasza

Najważniejszym partnerem w planach wojskowych stał się Michał Czajkowski, znany jako Sadık Pasza. Dowodził formacją kozaków otomańskich, złożoną z ludzi o biografiach z pogranicza imperiów. W tej formacji służyli także żołnierze żydowscy. W pierwszym pułku było ich około dwustu. Byli to jeńcy z armii rosyjskiej, którzy dobrowolnie chcieli teraz walczyć przeciw Rosji. Ta skala zmieniała wszystko. To był gotowy trzon, z którego dało się myśleć o osobnym oddziale, o dowódcy, o dyscyplinie, o rozkazie dziennym.

Michał Czajkowski: Sadık Pasza

Impuls

Plan żydowskiej formacji wziął sie z trzech źródeł.

Pierwsze było terenowe. Mickiewicz zobaczył gotowe kadry. Skoro w oddziale Sadık Paszy byli żydowscy ochotnicy, to wydzielenie formacji przestawało być czystą ideą. Stawało się zadaniem organizacyjnym.

Drugie było biograficzne. Mickiewicz znał mechanikę budowania oddziału jako narzędzia polityki. Wcześniej próbował tworzyć polskie formacje, pisał programy, rozmawiał z dowódcami, ścierał się z realiami. Wiedział, że legenda przychodzi później, a na początku liczą się nazwiska, pieniądze i papier.

Trzecie było polityczne. Żydowski oddział miał znaczyć więcej niż kompanię na froncie. Miał wysłać sygnał w głąb imperium rosyjskiego, że konflikt może pęknąć wzdłuż wielu linii, także tych, które państwo carów trzymało administracją i przymusem. W tej kalkulacji sama widoczność żydowskiej formacji działała jak narzędzie nacisku.

Lévy domykał tę triadę. Bez Lévy’ego pomysł brzmiałby jak hasło. Z Lévy’m mógł się zmienić w rozmowy z właściwymi ludźmi i w listy rekrutacyjne.

Nazwa

W tej historii pojawia się raczej znak rozpoznawczy niż oficjalna nazwa: w wyobraźni autorów wracał ‘sztandar Machabeuszów’. To miało działać jak komunikat, zanim powstał regulamin. Nazwa miała być sztandarem jeszcze zanim pojawił się sztandar. W świecie XIX wieku nazwa była komunikatem politycznym, tak samo jak mundur i przysięga. Oddział z wyraźną tożsamością łatwiej było zorganizować, łatwiej rozliczać i łatwiej utrzymać w ryzach.

Plan był jednak obciążony ryzykiem. Żydowska formacja w armii sułtana mogła budzić entuzjazm, ale mogła też budzić opór. Polscy emigranci spierali się o przywództwo. Turcja liczyła koszty. Konstantynopol żył plotką szybciej niż żył rozkazem. Każdy z tych elementów mógł przerwać projekt, zanim projekt wszedł na papier urzędowy.

Przerwanie

Mickiewicz pracował krótko. Po jednej z wypraw do obozu wojskowego wrócił chory. Rozmawiał tam z żołnierzami i dowódcami, próbował ustawiać sprawy organizacyjne, a jednocześnie tracił siły. 26 listopada 1855 roku zmarł w Konstantynopolu. Najczęściej wskazywano cholerę. Choroba zamknęła misję w chwili, gdy plan potrzebował jeszcze kilku tygodni i kilku podpisów.

„Huzarzy Izraela” nie stanęli w szyku pod jego okiem. Nie było finałowej sceny. Został szkic, który odsłaniał inną twarz Mickiewicza.

Tablica Pamiątkowa w Stambule

Ślad

Ten epizod pokazał Mickiewicza jako organizatora. Myślał o polityce w kategoriach struktur: oddział, dowództwo, żołd, logistyka, komunikat. Potrafił też szukać sojuszy poza oczywistymi granicami, bo w 1855 roku liczył się przeciwnik i stawka.

To był jego ostatni projekt. Ryzykowny, konkretny i wystarczająco nieprawdopodobny, żeby do dziś brzmiał jak literatura, mimo że wyrósł z wojny i biurowej pracy nad listą nazwisk.

Adam Kieżun, 2025

Źródła

• Fabianowski, Andrzej. „Legion żydowski — mistyczny testament Adama Mickiewicza.” Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza 8 (2015): 275–288. DOI: 10.18318/wiekxix.2015.17.
• Brandstaetter, Roman. „Legion Żydowski Adama Mickiewicza (Dzieje i dokumenty).” Miesięcznik Żydowski (1932): nr 1, s. 20–45; nr 2, s. 112–132; nr 3, s. 225–248. (Odbitka: Warszawa 1932).
• Janion, Maria. „Legion żydowski Mickiewicza.” Midrasz 1998, nr 4: 27–36.
• Janion, Maria. Bohater, spisek, śmierć. Wykłady żydowskie. Warszawa: W.A.B., 2009. ISBN 978–83–7414–268–7.
• Janion, Maria. Do Europy — tak, ale razem z naszymi umarłymi. Warszawa: Sic!, 2000.
• Kostenicz, Ksenia. Ostatnie lata Mickiewicza. Styczeń 1850–26 listopada 1855. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1978. (Seria: „Kronika życia i twórczości Mickiewicza”.)
• Borejsza, Jerzy W. Sekretarz Adama Mickiewicza (Armand Lévy i jego czasy 1827–1891). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969.
• Mickiewicz, Adam. Adama Mickiewicza wspomnienia i myśli. Z rozmów i przemówień. Zebrał i oprac. Stanisław Pigoń (współoprac.: Jadwiga Bandrowska). Warszawa: Czytelnik, 1958.
• Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza. ISSN 2080–0851.