Bilimsel Sahteciliğin Endüstriyel Boyutu: Sahte Makale Fabrikalarından Türkiye’deki Diploma Skandalına

Akademik Dürüstlük Krizi: İki Farklı Cephedeki Aynı Savaş

Bilimsel Sahteciliğin Endüstriyel Boyutu: Sahte Makale Fabrikalarından Türkiye’deki Diploma Skandalına

Bilim dünyası ve Türkiye’nin kamu yönetimi sistemi, son dönemde benzer ama farklı cephelerde yaşanan sahteciliğe dayalı krizlerle karşı karşıya. Bir tarafta bilimsel yayın dünyasını sarsan sahte makale fabrikaları, diğer tarafta ise e-devlet sisteminin güvenlik açıklarını kullanan sahte diploma çeteleri. Her iki olay da bize güven zincirinin nasıl kırılabileceğini ve dijital dönüşümün beklenmedik risklerini gözler önüne seriyor.

Northwestern Üniversitesi’nden araştırmacı Luis Amaral’ın ifadesiyle “muhtemelen katıldığım en depresif proje” olan yeni çalışma, bilimsel sahteciliğin artık bireysel değil, endüstriyel bir boyuta ulaştığını ortaya koyuyor. PNAS dergisinde yayınlanan araştırma, 5 milyondan fazla bilimsel makaleyi inceleyerek sahte yayınların sayısının her 1,5 yılda ikiye katlandığını tespit etti. Bu hız, bilimin genel büyüme oranından (15 yılda ikiye katlama) çok daha fazla.

Sahte Bilimin Organizasyonu

Araştırma, “makale fabrikaları” adı verilen organizasyonların nasıl çalıştığını detaylarıyla ortaya çıkarıyor. Bu yapılar, çok sayıda sahte veya düşük kaliteli araştırma üretip bunları dergi editörleriyle işbirliği halinde yayınlatıyor. Sistem o kadar organize ki, bazı editörlerin birbirlerinin makalelerini karşılıklı kabul ettikleri ve geleneksel hakemlik sürecini atlattıkları tespit edilmiş.

Araştırmacılar, ARDA (Academic Research and Development Association) gibi organizasyonların 2018'den 2024'e kadar bağlı oldukları dergi sayısını 14'ten 86'ya çıkardıklarını, hatta bazı meşru dergileri “kaçırarak” sahte içeriklerle doldurduklarını buldu. Bu durum bizi teknoloji sektöründeki benzer olayları hatırlatıyor; nasıl ki iflas eden meşru haber sitelerini satın alıp spam içerikle dolduran şirketler varsa, akademik dünyada da benzer hijacking olayları yaşanıyor.

Bu sahte makalelerin fiyatı 250 ile 2.500 dolar arasında değişiyor ve ödemeler kripto para ile yapılabiliyor. Özellikle mikroRNA ve kanser araştırmaları gibi spesifik alanlar hedef alınıyor, çünkü bu alanların teknikliliği denetimi zorlaştırıyor.

Türkiye’deki Sahte Diploma Ağı

Türkiye’de ortaya çıkan sahte diploma skandalı ise benzer organizasyonel yapıyı farklı bir alanda sergiliyor. Ankara’da TUZEM Akademi adı altında faaliyet gösteren çete, BTK Başkanı dahil üst düzey yetkililerin e-imzalarını kopyalayarak e-devlet sistemine sızmayı başarmış.

Buradaki teknik detay oldukça çarpıcı: Çete, ZATR ve TÜRKTRUST gibi elektronik sertifika sağlayıcılarından “yüz yüze kimlik tespiti yapılmıştır” onaylı e-imzalar almış. Bu durum, sistem güvenliğinin sadece teknik değil, süreç güvenliğinde de ciddi açıklar olduğunu gösteriyor.

Çetenin ürün yelpazesi de geniş: Üniversite diplomalarından ehliyet sınavı sonuçlarına, not yükseltmelerinden hosteslik sertifikalarına kadar her türlü belge. Fiyatlar 250 bin TL ile 2,5 milyon TL arasında değişiyor ve ödemeler yine kripto para ile yapılabiliyor.

İki Cephedeki Ortak Paternler

Her iki skandalda da dikkat çeken ortak noktalar var:

Sistem İçi İşbirliği: Bilimsel sahtecilikta editörler nasıl birbirleriyle işbirliği yapıyorsa, diploma skandalında da kamu kurumlarındaki yetkililerin e-imzaları kullanılıyor.

Kripto Para Kullanımı: Her iki durumda da ödemeler kripto para ile yapılabiliyor, bu da para izinin silinmesini kolaylaştırıyor.

Ölçek Ekonomisi: Sahte makale fabrikaları nasıl toplu üretim yapıyorsa, diploma çetesi de 400'e yakın sahte diploma üretmiş.

Teknoloji Kötüye Kullanımı: AI’nin bilimsel metinleri değiştirmek için kullanılması gibi, e-imza teknolojisi de suistimal ediliyor.

Geçmişten Gelen İşaretler

2012'deki TÜRKTRUST ara sertifika skandalı, bugünkü olayların habercisiydi. O dönemde Google’ın tespit ettiği sahte SSL sertifikası sorunu, Türkiye’nin elektronik güven zincirindeki zayıflıkları ortaya çıkarmıştı. Aynı şekilde, bilimsel sahtecilik de yıllardır uzmanlar tarafından uyarılan ama yeterince ciddiye alınmayan bir sorundu.

Bilişim hukuku uzmanı Faruk Çayır’ın işaret ettiği gibi, “5070 sayılı elektronik imza kanunu çok eski” ve günümüz AI çağının risklerini karşılamıyor. Benzer şekilde, bilimsel yayıncılıkta da mevcut hakemlik sistemi modern sahteciliğin karmaşıklığına yetişemiyor.

Güven Zincirinin Kırılması

Bu iki olay, aslında güven zincirinin nasıl işlediğini ve kırıldığında nelerin olabileceğini gösteriyor. Luis Amaral’ın dediği gibi, “Bilim, başkalarının yaptığına güvenmek üzerine kurulu, böylece her şeyi tekrarlamanıza gerek kalmıyor.” E-devlet sistemi de benzer şekilde, vatandaşların kimlik bilgilerinin ve belgelerin doğruluğuna duyulan güven üzerine inşa edilmiş.

Her iki durumda da sorun sadece teknik değil, sistemik. Bilim dünyasında yayın sayısına dayalı kariyer değerlendirmesi nasıl sahtecilik için teşvik yaratıyorsa, Türkiye’de diploma odaklı istihdam sistemi de sahte diploma talebini artırıyor.

Çözüm Arayışları

Araştırmacılar, bilimsel sahtecilik için sistem değişikliği öneriyorlar: Yayın sayısı yerine kalite odaklı değerlendirme, bağımsız denetim mekanizmaları ve blokzincir tabanlı doğrulama sistemleri.

Türkiye için de benzer öneriler var: İki faktörlü kimlik doğrulama, log kayıtlarının düzenli denetimi ve elektronik imza şirketlerinin daha sıkı kontrolü. Önemli olan, sadece teknik önlemler değil, süreç güvenliğinin de artırılması.

Bu iki olay bize şunu öğretiyor: Dijital dönüşüm sadece teknoloji değil, güven mühendisliği de gerektiriyor. Ne bilimsel yayıncılık ne de e-devlet sistemi, insan faktörünü göz ardı eden teknik çözümlerle güvenli hale getirilebilir. Her ikisi de şeffaflık, denetlenebilirlik ve hesap verebilirlik gerektiren karmaşık sosyoteknik sistemler.

Sonuç olarak, sahte makale fabrikalarıyla sahte diploma çeteleri arasındaki benzerlik tesadüf değil. İkisi de modern dünyada güvenin nasıl üretildiğini ve nasıl suistimal edilebileceğini gösteren örnekler. Çözüm ise her iki alanda da aynı: Teknoloji ile sosyal süreçlerin birlikte güçlendirilmesi.

Kaynaklar

1. The entities enabling scientific fraud at scale are large, resilient, and growing rapidly — https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.2420092122
2. Fraudulent Scientific Papers Are Rapidly Increasing, Study Finds — https://www.nytimes.com/2025/08/04/science/04hs-science-papers-fraud-research-paper-mills.html
3. Fraudulent scientific papers are booming — https://www.economist.com/science-and-technology/2025/08/06/fraudulent-scientific-papers-are-booming
4. Fraudulent scientific papers are rapidly increasing — https://www.omanobserver.om/article/1174634/opinion/fraudulent-scientific-papers-are-rapidly-increasing
5. Fraudulent research is ‘destroying trust in science’ — https://www.dw.com/en/fraudulent-research-is-destroying-trust-in-science/a-73533918
6. A Massive Fraud Ring Is Publishing Thousands of Fake Studies and the Problem is Exploding. “These Networks Are Essentially Criminal Organizations” — https://www.zmescience.com/science/news-science/a-massive-fraud-ring-is-publishing-thousands-of-fake-studies-and-the-problem-is-exploding-these-networks-are-essentially-criminal-organizations/
7. Sahte diploma skandalı: E-devlet ve e-imza ne kadar güvenli? — https://www.dw.com/tr/sahte-diploma-skandalı-e-devlet-ve-e-imza-ne-kadar-güvenli/a-73537820
8. 10 soruda sahte diploma skandalı: Çete nasıl çalıştı, nerelere sızdı, kimler sahte diploma aldı, bundan sonra ne olacak? — https://t24.com.tr/haber/10-soruda-sahte-diploma-skandali-cete-nasil-calisti-nerelere-sizdi-kimler-sahte-diploma-aldi-bundan-sonra-ne-olacak,1253566
9. Sahte diploma skandalı: Çete hakkında ne biliyoruz, nerelere sızdılar ve neler yaptılar? — https://haber.sol.org.tr/haber/sahte-diploma-skandali-cete-hakkinda-ne-biliyoruz-nerelere-sizdilar-ve-neler-yaptilar-400344

Not: Bu makale, kaynaklar bölümünde belirtilen haber kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır. Daha detaylı bilgi için kaynak haberlere göz atabilirsiniz. Makalenin İngilizce versiyonu için https://medium.com/our-haven-tech/the-industrial-scale-of-scientific-fraud-from-fake-paper-mills-to-turkeys-diploma-scandal-52d0847da920 adresini ziyaret edebilirsiniz.