सिमानादेखि अल्गोरिदमसम्म: डा. शङ्कर शर्माको अन्तर्वार्ता र ‘नेपाः’ लेन्स

नयाँदिल्लीबाट फर्किएका वरिष्ठ कूटनीतिज्ञ डा. शङ्कर शर्माले अनलाइनखबरमा दिएको अन्तर्वार्ता (‘प्रधानमन्त्री बालेनले उठाउनु पर्छ लिपुलेककाे विषय, नेपाल बफर स्टेट होइन’) सतही राजनीतिक हल्लाभन्दा माथि उठेर नेपालको सार्वभौम आत्मविश्वास दर्शाउने एउटा गम्भीर दस्तावेज हो।

यसलाई ‘नेपाः सिद्धान्त’ (The Nepāḥ Doctrine) को चश्माबाट हेर्दा ३ वटा कुरा अकाट्य देखिन्छन्:

१. ‘बफर स्टेट’ को भ्रम र तेस्रो व्याकरण: परम्परागत पश्चिमा चश्मा (Borrowed Frameworks) ले नेपाललाई केवल दुई ढुङ्गाबीचको निष्क्रिय तरुल देख्छ। तर रैथाने लेन्स भन्छ — नेपाल कुनै रक्षात्मक बफर होइन; यो त संवाद र सत्यलाई स्थापित गर्ने एउटा ‘रणनीतिक स्तम्भ र जीवन्त सभ्यतागत पुल’ (Vibrant Civilizational Bridge) हो। महाशक्तिहरूले आफ्नो भौतिक र आर्थिक आकार (Scale) लाई नै बुद्धिमत्ता ठान्ने गल्ती गरिरहेका बेला नेपालले आफ्नो सभ्यतागत गहिराइ (Depth) र ‘तेस्रो व्याकरण’ (The Third Grammar) बाट संवाद गर्नुपर्छ।

२. ‘वैखरी’ को नयाँ म्यान्डेट (The Balen Era): वर्षौँदेखि दिल्ली र काठमाडौँको कोरिडोरमा ‘प्रक्रियाको पासो’ थापेर सम्प्रभुताको सौदाबाजी गर्ने परम्परागत बिचौलिया सञ्जाल (Intermediary Networks) को साख पूर्ण रूपमा सिद्धिएको छ। त्यसैले डा. शर्मा जस्ता वरिष्ठ कूटनीतिज्ञले पनि लिपुलेक जस्तो ऐतिहासिक मुद्दा उठाउने कूटनीतिक वैधता अब भुइँको आवाज बोकेको नयाँ नेतृत्व (प्रधानमन्त्री बालेन शाह) सँग मात्र भएको स्वीकार गरेका छन्।

३. प्रक्रियाको पासो विरुद्ध ओपन-सोर्स अडान: सीमा विवाद र ईपीजी (EPG) प्रतिवेदनलाई नोकरशाहीको अँध्यारो कोठामा सडाउन प्रयोग गरिने ‘प्रक्रियाको पासो’ (The Process Trap) लाई चिर्न अब नेपालले कूटनीतिक आलटाल कुरेर बस्ने होइन। ओपन-सोर्स हस्तक्षेप (Open-Source Intervention) को विधि लागू गर्दै जमिनी प्रमाण र सत्यलाई विश्वमञ्चमा दृढताका साथ राख्नुपर्छ।

शासन र कूटनीति भनेको अन्तहीन प्रक्रियाहरूको व्यवस्थापन मात्र होइन, यो त जमिनको अधिकार र नागरिकको “काम, दाम, माम र मान” ग्यारेन्टी गर्ने साधन (Skillful Means / Upaya) हो। किनकि, जब संस्थाहरू अलमलिन्छन्, तब “जमिन बोल्छ” (The Ground Speaks)।

(सन्दर्भ भिडियो: https://www.youtube.com/watch?v=KKkSUvbesOU)

— बासुदेव दाहाल Strategic Architect & Convenor Statecraft Dialogue | Kathmandu, Nepal

**Nepāḥ Doctrine: Street Wisdom & Skillful Means**