Gelenek ve Otorite: Batı Siyaset Teorisinin Osmanlı Çıkmazı

Siyaset felsefesinin temel sorularından biri, iktidarın kaynağı ve meşruiyetin sınırlarıdır. Batı düşüncesi bu soruyu feodal sözleşmeler ve sınıfsal çatışmalar üzerinden okumuş, Doğu’ya –özellikle Osmanlı’ya– baktığında devasa bir “sessizlik” görmüştür. Oysa bu sessizlik, anlaşılmamış bir toplumun izlerini taşır.

Kılıcın ve tacın gücü, yasanın ağırlığı karşısında sınanıyor mu?

Niccolò Machiavelli, modern siyaset biliminin kurucu metinlerinden sayılan Hükümdar (The Prince) adlı eserinde, devletlerin doğasını analiz ederken Osmanlı İmparatorluğu’na özel bir fasıl açmıştır. Ona göre Türk devleti, fethedilmesi zor ama elde tutulması kolay bir yapıdır. Machiavelli bu durumu şöyle temellendirir:

“Türk hükümdarı bir kez –yeni ordular teşkilatlandıramayacak derecede- mağlubiyete uğrarsa, hükümdar ailesinden başka ortada kaygılanacak bir şey yoktur. Bu ailenin varlığına son verildiği takdirde artık endişe edilecek bir şey kalmaz. Çünkü diğer idarecilerin halk nazarında bir itibarı yoktur ve yabancı hükümdarların zaferden önce onlardan bir yardım beklemediği gibi zaferden sonra da onlardan korkmasına neden yoktur.”

Machiavelli’nin bu tespiti, yüzyıllar sürecek bir oryantalist bakış açısının temelini atmaktadır: Monolitik İktidar. Bu görüşe göre Osmanlı’da sivil toplum yoktur, aristokrasi yoktur; sadece mutlak bir Hükümdar ve onun iradesine tabi olmuş “kullar” vardır. Hükümdar ve ailesi denklemden çıkarıldığında, geriye yönetilmeyi bekleyen bir yığın kalır.

Peki, bu “tekil irade” okuması, Osmanlı’nın karmaşık siyasal ontolojisini açıklamaya yeterli midir? Yoksa Batı, kendi feodal şablonlarına uymayan bu yapıyı “yok hükmünde” mi saymaktadır?

“Sultanizm” ve “Patrimonyalizm”

Machiavelli’nin açtığı yoldan ilerleyen Jean Bodin ve Montesquieu gibi düşünürler, Osmanlı yönetimini “despotizm” kavramıyla ilişkilendirmişlerdir. Ancak bu görüşe nihai akademik formunu veren, sosyolojinin dev ismi Max Weber olmuştur.

Weber, rasyonel-bürokratik devlet modelinin karşısına, keyfiliğin ve gelenekselliğin hâkim olduğu “Patrimonyalizm”i koymaktadır. Yakın Doğu ve özellikle Osmanlı için ise daha spesifik bir terim üretmiştir (Sultanizm).

Weberyen perspektifte Osmanlı Padişahı, devleti ve tebaayı babadan kalma şahsi bir mülk (patrimony) gibi algılar. Weber’e göre, Sultan hem siyasi hem de dini (Halife) otoriteyi şahsında birleştirdiğinden, kendisi ile tebaası arasında hukuksal bir bariyer veya dengeleyici bir güç yoktur. Bu, iktidarın mutlak keyfiliği anlamına gelmektedir.

Ancak bu “ideal tip”leştirme, Şerif Mardin ve Halil İnalcık gibi yerli literatürün devleri tarafından ciddi bir yapıbozuma uğratılmıştır. Çünkü Weber’in teorisi, Osmanlı siyasal sisteminin “görünmeyen anayasasını”, yani Şeriat-Ulema dengesini ve Merkez-Çevre gerilimini ıskalamaktadır.

Kılıç ve Kitap Arasında Gerilim

Weber’in “keyfi yönetim” iddiasının aksine, İslam devlet geleneğinde hükümdarın iradesi mutlak değildir; aşkın bir hukuk normu olan “Şeriat” ile sınırlıdır.

Osmanlı siyaset felsefesinde egemenliğin yegâne kaynağı İlahi Kanun’dur. Bu kanunun yorumlayıcısı ve koruyucusu ise Padişah değil, Ulema sınıfıdır. Bir hükümdarın “zalim” olup olmadığına, vergilerin meşruiyetine, hatta savaş (gaza) kararına hukuki kılıfı ulema biçer. Padişahın, ulemanın “fetvası” olmadan meşruiyetini sürdürmesi imkansızdır.

Meşruiyetin “kaynağı” nerededir?

Dolayısıyla Osmanlı’da Batı’daki gibi “Kilise vs. Krallık” veya “Burjuvazi vs. Aristokrasi” çatışması görülmez. Bunun yerine, siyasal iktidar (Kılıç/Ehl-i Örf) ile dinsel meşruiyet (Kitap/Ehl-i Şer’) arasında, bazen işbirliğine bazen de çatışmaya dayalı ince bir diyalektik vardır.

Halil İnalcık’ın “Sultanizm Üzerine Notlar” makalesinde belirttiği gibi; padişahın otoritesi zayıfladığında ulema, yürütme erki üzerinde ciddi bir baskı unsuru oluşturmuş, “fren ve denge” mekanizması işlevi görmüştür.

Devlet Aklının İnşası

Osmanlı’yı Machiavelli’nin sandığı “tek yumruk” olmaktan çıkaran bir diğer unsur, devletin toplumsal kökleridir. Osmanlı, göçebe gelenekler (töre), heterodoks İslam (tasavvuf/tarikatlar) ve Sünni ortodoksi (medrese/ulema) arasındaki gerilimden doğmuş bir sentezdir.

Kuruluş döneminde “Gaza” ruhunu besleyen dervişler ve heterodoks gruplar (Abdalan-ı Rum), devlet kurumsallaştıkça “tehlikeli” görülmeye başlanmış ve merkezin dışına, çevreye itilmiştir. Merkezi iktidar, kendi otoritesini tahkim etmek için Ulema sınıfını güçlendirmiş, dini “devletin mantığına (Hikmet-i Hükümet) tabi kılmıştır”.

Bu strateji, padişahın patrimonyal bir otoriteyle tebaayı ezmesi değil; bilakis Ulema-Meşayih (Tarikat şeyhleri) ve Ulema-Kul (Bürokrasi) gerilimleri üzerinden kendine bir “iktidar alanı” açması anlamına gelmektedir. Padişah, -tabiri caizse- sınıflar üstü bir hakem rolüne soyunarak hakimiyetini sağlamıştır. 17. yüzyıldan itibaren çatışmanın taraflarından biri de “reaya” olacaktır. Tüm bu gelişmeler hem Machiavelli ve Weber’in hem de Metin Heper’in hipotezlerinin bazı yönlerden eksik olduğunu göstermektedir.

Devlet’in aklı ne(rede)dir?

Modern Türkiye’ye Yansıyan “Devlet” Ontolojisi

Bugün Türk siyasal hayatını anlamaya çalışırken, Weber’in ve Machiavelli’nin eksik bıraktığı bu parçaları birleştirmek zorundayız. Metin Heper’in “ Türkiye’de Devlet Geleneği” adli kitabında bahsettiği olgu, işte bu tarihsel mirasın üzerine kuruludur.

Kanaatimce, Osmanlı’dan modern Türkiye’ye devrolan yapı sadece, “Güçlü Devlet — Zayıf Sivil Toplum” ikilemi değildir. Asıl mesele, devletin kutsallığı ile toplumsal grupların (cemaatlerin, tarikatların, modern sınıfların) devletle kurduğu “himaye” ilişkisidir. Örneğin tarikat kökenli meşayih ile devlet adabına haiz ulema arasındaki gerilim, siyasal iktidara yönelik tavır/politika oluşturmada belirginleşmektedir. Merkeze göre radikalleşen küçük gruplar ise “uc”lara doğru itilmektedir.

Dün Ulema ile Padişah arasında yaşanan meşruiyet pazarlığı, bugün modern bürokrasi ile sivil/dini yapılar arasında devam ediyor görünmektedir. Egemenliğin kaynağı değişmiş (İlahi olandan Ulusal’a) olsa da, devletin “baba” (devlet-i ebed müddet) vasfı ve ona duyulan ontolojik ihtiyaç değişmeden devam etmiştir.

Tarihin Öznesini Aramak

Sonuç olarak; Osmanlı İmparatorluğu ne Machiavelli’nin dediği gibi sadece hanedana bağlı bir “ordu-devlet”tir, ne de Weber’in iddia ettiği gibi keyfi bir “Sultanizm” rejimidir. Osmanlı; gelenek, hukuk (Şeriat) ve siyaset (Örf) arasında kurulmuş, çok aktörlü ve karmaşık bir dengedir.

Batı’nın şablonlarıyla Doğu’yu okumak, tarihin öznesini kaybetmekle sonuçlanmaktadır. Bugün Türkiye’de siyasetin ve dinin girdiği yeni formları anlamak istiyorsak, bakmamız gereken yer Avrupa’nın feodal şatoları değil; İstanbul’un medreseleri, tekkeleri ve Bab-ı Ali’nin koridorları arasındaki o kadim gerilimdir.

Aslında gelenek, bir şekilde dikkatimizi halen çekmektedir. Belki de geleceği anlamanın bir yolu, tarihimizin mikro ölçekteki detaylarını incelemektir, kim bilir...

Yazar Notu: 
Yalnızca görseller yapay zeka aracılığıyla üretilmiştir.