Linux System Administration: Modern Linux Yönetimi (0'dan Uzmanlığa)

Bölüm 1 — Linux Dosya Sistemi ve Dizin Yapısını Anlamak

“Linux öğrenmek komut ezberlemek değildir. Linux öğrenmek, işletim sisteminin nasıl düşündüğünü anlamaktır.”

Giriş

Linux öğrenmeye başlayan çoğu kişinin yaptığı ilk şey, terminal açıp birkaç komut ezberlemektir.

ls
cd
mkdir
rm
cp
mv

Bu komutları öğrendikten sonra Linux’u bildiğini düşünen birçok kişi, ilk gerçek sunucu problemiyle karşılaştığında nereden başlayacağını bilemez.

Bir düşünün.

Gece saat 03.20.

Telefonunuz çalıyor.

Monitoring sistemi kritik alarm gönderiyor:

Disk Kullanımı %100

Uygulamalar cevap vermiyor.

Kullanıcılar sisteme giriş yapamıyor.

Peki ilk bakacağınız yer neresi?

Bu serinin amacı da tam olarak bu. Size komut ezberletmek yerine Linux’un nasıl çalıştığını öğretmek.

Bu bölümde Linux’un temelini oluşturan dosya sistemi mantığını inceleyeceğiz.

Linux Neden Bu Kadar Yaygın Kullanılıyor?

Bugün internette kullandığımız servislerin büyük kısmı Linux üzerinde çalışıyor.

Örneğin;

• Web Sunucuları
• Docker Host’ları
• Kubernetes Cluster’ları
• GitLab Runner’ları
• PostgreSQL
• MySQL
• Nginx
• Elasticsearch
• hepsi Linux üzerinde çalışabilir.

Linux’un tercih edilmesinin başlıca nedenleri:

• Açık kaynak olması
• Güvenilir olması
• Performanslı olması
• Güvenli olması
• Esnek olması
• Büyük topluluk desteğine sahip olması

Bugün bir Sistem Yöneticisi, DevOps Mühendisi veya SRE olmak istiyorsanız Linux bilgisi artık bir tercih değil, temel bir gereksinimdir.

Linux’ta Her Şey Bir Dosyadır

Linux’un en önemli felsefelerinden biri şudur:

Everything is a file.

İlk duyduğunuzda garip gelebilir.

Çünkü biz dosya deyince aklımıza Word belgeleri veya fotoğraflar gelir.

Linux ise çok farklı düşünür.

Linux’a göre;

• Diskler
• SSD’ler
• USB Bellekler
• Ağ Kartları
• Yazıcılar
• Terminal
• Seri Portlar

bile dosya mantığıyla temsil edilir.

Bu yaklaşım Linux’u hem güçlü hem de standart hâle getirir.

Windows ve Linux Arasındaki En Büyük Fark

Windows’ta sürücüler vardır.

C:\
D:\
E:\

Linux’ta ise tek bir başlangıç noktası bulunur.

/

Bütün klasörler bunun altında yer alır.

/
├── boot
├── dev
├── etc
├── home
├── opt
├── proc
├── root
├── tmp
├── usr
└── var

Yeni bir disk taktığınızda Linux ona “D:” vermez.

Diski uygun bir dizine mount eder.

Örneğin:

sudo mount /dev/sdb1 /mnt/data

Artık ikinci disk /mnt/data klasörü altında erişilebilir olur.

İşte Linux’un güzelliği de burada başlar.

Linux Dosya Sistemi Hiyerarşisi (FHS)

Linux dağıtımları farklı görünse de aynı temel dizin yapısını kullanırlar.

Ubuntu, Debian, Rocky Linux, AlmaLinux veya Fedora…

Hepsinde benzer klasörleri görürsünüz.

Bunun nedeni Filesystem Hierarchy Standard (FHS) isimli standarttır.

Bu standart sayesinde;

• Yapılandırma dosyalarının nerede olacağı,
• Log dosyalarının hangi dizinde tutulacağı,
• Kullanıcı dosyalarının nereye kaydedileceği,
• Geçici dosyaların nerede oluşturulacağı

önceden belirlenmiştir.

Bu da sistem yöneticilerinin farklı dağıtımlar arasında rahat çalışmasını sağlar.

En Önemli Linux Dizinleri

/etc — Sistemin Beyni

Bir Linux sistem yöneticisinin en çok ziyaret ettiği klasörlerden biri /etc dizinidir.

Burada işletim sisteminin yapılandırma dosyaları bulunur.

Örneğin:

/etc/passwd
/etc/shadow
/etc/hosts
/etc/fstab
/etc/ssh/sshd_config

SSH çalışmıyorsa…

DNS çözümlemesi bozulduysa…

Sunucu adı değiştirilecekse…

İlk bakacağınız yer büyük ihtimalle /etc olacaktır.

💡 İpucu: Bir yapılandırma dosyasını değiştirmeden önce mutlaka yedeğini alın.

*sudo cp /etc/ssh/sshd_config /etc/ssh/sshd_config.bak*

/home — Kullanıcıların Yaşam Alanı

Her normal kullanıcının kendine ait bir dizini vardır.

Örneğin:

/home/talha

Bu dizinde;

• Belgeler
• SSH anahtarları
• İndirilen dosyalar
• Scriptler
• Git projeleri

bulunur.

Kullanıcının kişisel ayarları da burada saklanır.

Örneğin:

~/.bashrc
~/.ssh/
~/.gitconfig

/var — Logların Yeri

Linux’ta log dosyalarının büyük bölümü burada tutulur.

En önemli alt klasörlerden biri:

/var/log

Burada;

• Syslog
• Auth Log
• Kernel Log
• Uygulama Logları

bulunur.

Gerçek hayatta bir üretim sunucusunda disk kullanımının %98'e çıktığını düşünün.

İlk kontrol edeceğiniz yerlerden biri:

cd /var/log

du -sh *

Çünkü çoğu zaman disk doluluğunun nedeni büyüyen log dosyalarıdır.

/boot

İşletim sisteminin açılması için gerekli dosyalar burada bulunur.

Bunlardan bazıları:

• Linux Kernel
• initramfs
• GRUB

Bu dizindeki yanlış bir işlem sistemin açılmamasına neden olabilir.

/dev

Linux’ta donanımlar dosya olarak temsil edilir.

Örneğin:

/dev/sda
/dev/sdb
/dev/nvme0n1

Diskleri temsil eder.

En ilginç aygıtlardan biri ise:

/dev/null

Bu aygıta gönderilen her veri “yok edilir”.

Örneğin:

ls > /dev/null

Komut çalışır ancak çıktı ekrana yazdırılmaz.

/proc

/proc, gerçek bir klasör değildir.

RAM üzerinde oluşturulan sanal bir dosya sistemidir.

Donanım bilgilerine ulaşmak için sıkça kullanılır.

Örneğin:

cat /proc/cpuinfo

cat /proc/meminfo

cat /proc/version

Mini Laboratuvar

Aşağıdaki komutları kendi Linux makinenizde çalıştırın.

pwd

ls /

ls /etc

ls /var/log

cat /etc/os-release

df -h

Her komutun çıktısını inceleyin ve hangi dizinin ne amaçla kullanıldığını anlamaya çalışın.

Bölüm Özeti

Bu bölümde:

• Linux’un neden bu kadar yaygın kullanıldığını,
• “Everything is a file” yaklaşımını,
• Windows ile Linux arasındaki temel farkı,
• Linux dosya sistemi mantığını,
• En önemli dizinlerin görevlerini

öğrendik.

Linux’u gerçekten öğrenmenin ilk adımı, dosya sistemini anlamaktır. Çünkü sistem yöneticilerinin günlük yaptığı işlerin büyük bölümü bu dizinler üzerinde gerçekleşir.

Bu yazı Linux System Administration: Modern Linux Yönetimi (0'dan Uzmanlığa) serisinin ilk bölümüdür.

Seriyi takip ederek Linux sistem yönetimini temelden ileri seviyeye kadar birlikte öğreneceğiz.